OGPU — tajna policja ZSRR (1922–1934): historia, działania, znaczenie
OGPU — tajna policja ZSRR (1922–1934): historia represji, operacji specjalnych, tworzenia Gułagu i prześladowań religijnych. Analiza działań i znaczenia w ZSRR.
OGPU — Wspólna Państwowa Dyrekcja Polityczna — była główną służbą bezpieczeństwa i tajną policją państwową w pierwszym okresie istnienia ZSRR. Jej korzenie sięgają rozwiązania Czechach i utworzenia kolejnych formacji policyjnych po rewolucji; formalnie OGPU funkcjonowała jako organ ogólnounijny od końca 1923 roku do lipca 1934 roku (w praktyce kontynuuje ciągłość działań służb powstałych wcześniej, od 1922 r.). Była organem odpowiedzialnym za wykrywanie przeciwników władzy, kontrwywiad, zwalczanie „terroryzmu antypaństwowego”, działania operacyjne poza granicami ZSRR oraz za nadzór nad systemem obozów pracy.
Powstanie i struktura
OGPU powstało jako następca wcześniejszych formacji rewolucyjnej policji politycznej i zostało podporządkowane Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. Na jego czele stał m.in. Feliks Dzierżyński do śmierci w 1926 r.; później formalne kierownictwo sprawowali jego następcy, przy czym realne kierownictwo operacyjne często przejmowali wysocy funkcjonariusze organizacji. OGPU dysponowało rozbudowaną siecią wydziałów zajmujących się kontrwywiadem wojskowym, wywiadem zagranicznym, śledztwami politycznymi, prowadzeniem obozów karno‑poprawczych i operacjami specjalnymi.
Uprawnienia prawne i metody działania
W teorii OGPU miało działać „bardziej oficjalnie” i racjonalnie niż przedwojenna bolszewicka policja polityczna. W praktyce jego uprawnienia szybko rosły. Już w połowie lat 20. nowelizacje sowieckiego prawa karnego, w tym przepisy dotyczące tzw. "terroryzmu antypaństwowego", oraz szeroka wykładnia tych przepisów pozwalały OGPU na stosowanie aresztów, przesłuchań bez jawnego procesu, wyroków wydawanych w trybach specjalnych oraz administracyjnych deportacji i „specjalnych osiedleń”. OGPU tworzyło także trybunały i specjalne komisje, które mogły wydawać kary bez klasycznego procesu sądowego, co dało służbie ogromne pole do stosowania represji.
Operacje specjalne i działania zagraniczne
Jedną z najbardziej znanych akcji OGPU była tzw. Operacja „Trust” (1924–1925). Funkcjonariusze OGPU zaaranżowali fikcyjną organizację emigracyjną rzekomo działającą na rzecz obalenia reżimu sowieckiego. Wywołując zaufanie emigrantów oraz służb wywiadowczych państw zachodnich, wyłudzali pieniądze, sprzęt i informacje. Operacja doprowadziła do wciągnięcia do pułapki i likwidacji m.in. słynnego agenta Sidneya Reilly’ego — duży sukces operacyjny i propagandowy OGPU.
Represje wewnętrzne, obozy i polityka wobec religii
OGPU odegrało kluczową rolę w tworzeniu i rozwijaniu systemu obozów pracy, który później przeszedł w rozbudowany aparat znany jako Gułag. Jednym z pierwszych dużych obozów będących wzorcem dla późniejszych był kompleks na Solowkach (SLON), nadzorowany przez OGPU. Służba prowadziła również akcje wymierzone w organizacje religijne: prześladowania dotykały rosyjskiego Kościoła prawosławnego, grekokatolików, katolików łacińskich, wyznawców islamu i innych wspólnot religijnych, często oskarżanych o kontrrewolucyjną działalność.
OGPU zajmowało się także wykrywaniem i likwidacją grup anarchistycznych oraz rozmaitych frakcji opozycyjnych i dysydenckich, w tym elementów lewicowej opozycji wobec partii komunistycznej. W latach późnych 20. i w okresie kolektywizacji służba miała istotny udział w represjach skierowanych przeciwko „wrogom ludu”, ukraińskim i innym ruchom oporu wiejskiego oraz osobom uznanym za sabotażystów lub sabotaż gospodarczy.
Rola polityczna i procesy pokazowe
OGPU było narzędziem politycznym — służyło eliminacji przeciwników politycznych i wzmacnianiu władzy kierownictwa partii. W drugiej połowie lat 20. i na początku lat 30. nasiliły się dochodzenia i procesy przeciwko rzekomym spiskom i „zamachom stanu” opozycji. Władza centralna, zwłaszcza po decyzjach Józefa Stalina, rozszerzała kompetencje służb, co ułatwiało przeprowadzanie procesów pokazowych oraz represji bez tradycyjnych gwarancji procesowych.
Rozwiązanie i dziedzictwo
W lipcu 1934 r. OGPU zostało włączone do nowo utworzonego ogólnounijnego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD), co było krokiem w kierunku dalszej koncentracji aparatu bezpieczeństwa. Dalsze przemiany doprowadziły przez kolejne struktury (m.in. NKGB, MGB) do utworzenia w 1954 r. bardziej znanego KGB. Dziedzictwem OGPU są zarówno rozwinięte metody wywiadowcze i kontrwywiadowcze, jak i system represji politycznych oraz obozy pracy, które stały się integralną częścią mechanizmów utrzymania władzy w ZSRR.
Podsumowując, OGPU było kluczowym instrumentem państwa radzieckiego w okresie konsolidacji władzy sowieckiej: łączyło działalność kontrwywiadowczą i wywiadowczą z brutalną polityką wewnętrzną, tworząc formę represyjnej administracji, której skutki odczuwały miliony ludzi w ZSRR i poza jego granicami.
Pytania i odpowiedzi
P: Jaka była oficjalna nazwa OGPU?
A: Oficjalna nazwa OGPU to Wspólny Państwowy Zarząd Polityczny.
P: Czym zajmowało się OGPU w 1926 roku?
O: W 1926 roku do sowieckiego kodeksu karnego wprowadzono rozdział o "terroryzmie antypaństwowym", co dało OGPU większe uprawnienia.
P: Jaka była jedna z jej najbardziej udanych operacji?
O: Jedną z najbardziej udanych operacji OGPU była operacja "Trust", która trwała w latach 1924-1925. Polegała ona na zwabieniu antykomunistycznych operatorów do Rosji, gdzie zostali schwytani i zabici.
P: Jak Stalin reagował na poglądy opozycji?
O: Stalin wydał publiczny dekret, że wszelkie poglądy opozycyjne należy uznać za niebezpieczne i nadał GPU (OGPU) uprawnienia do poszukiwania wrogich elementów.
P: Jaki system stworzył?
O: OGPU stworzyło system Gułagu dla więźniów w obozach pracy.
P: Jak prześladowało organizacje religijne?
A: OGPU prześladowało organizacje religijne takie jak Rosyjski Kościół Prawosławny, grekokatolików, katolików łacińskich, islam i inne organizacje religijne.
P: Kiedy nastąpiło połączenie z inną agencją? O: W lipcu 1934 roku OGPU połączyło się z nowo utworzonym wszechzwiązkowym Ludowym Komisariatem Spraw Wewnętrznych (NKWD), a następnie stało się szerzej znane jako Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (KGB).
Przeszukaj encyklopedię