Norweski sabotaż ciężkiej wody był grupą alianckich misji w czasie II wojny światowej. Celem misji była elektrownia Vemork o mocy 60 megawatów. Elektrownia ta produkowała pewien rodzaj wody, który nazwano ciężką wodą. Ciężka woda jest oparta na izotopie wodoru zwanym deuterem. Misje miały na celu powstrzymanie Niemiec przed produkcją ciężkiej wody. Niemcy potrzebowali ciężkiej wody, aby zrozumieć i pomóc stworzyć bomby atomowe. Ataki rozpoczęły się w lutym 1942 roku przez norweskich komandosów i alianckie bombowce. Misje nosiły kryptonimy Grouse, Freshman i Gunnerside. Misje zakończyły się sukcesem i elektrownia Vemork przestała działać w 1943 roku.

Tło i znaczenie strategiczne

Zakład w Vemork, należący do koncernu Norsk Hydro, był w latach 30. XX wieku jednym z nielicznych dużych zakładów zdolnych do produkcji ciężkiej wody (D2O) na skalę przemysłową. Ciężka woda może pełnić rolę moderatora neutronów w reaktorach jądrowych opartych na naturalnym uranie, dlatego w oczach niemieckich naukowców i wojskowych miała znaczenie strategiczne przy pracach nad bronią jądrową. Alianckie służby wywiadowcze uznały ograniczenie dostępu Niemiec do D2O za ważny cel militarno-naukowy.

Przebieg akcji

  • Operacja Grouse (jesień 1942) – grupa norweskich komandosów z oddziałów szkolonych przez brytyjskie SOE została wysłana na płaskowyż Hardangervidda, by przygotować teren i zebrać informacje dla kolejnej, większej akcji. Zadaniem Grouse było również zapewnienie łączności i wsparcia dla uderzenia z powietrza.
  • Operacja Freshman (listopad 1942) – brytyjska próba zrzutu i wylądowania za pomocą szybowców oraz sformowania sił inżynieryjnych w rejonie Vemork. Operacja zakończyła się katastrofalnie: dwa szybowce rozbiły się, a wielu uczestników zginęło lub zostało pojmanych; schwytani żołnierze zostali potem zamordowani zgodnie z niemieckim „rozstrzygnięciem” wobec komandosów.
  • Operacja Gunnerside (luty 1943) – po niepowodzeniu Freshman do akcji powrócili przygotowani norwescy sabotażyści, którzy w nocy 27 lutego 1943 roku przedostali się do zakładu, zniszczyli kluczowe urządzenia elektrolityczne służące do produkcji ciężkiej wody i bez strat własnych uciekli przez zaśnieżony teren. Kierował nimi m.in. Joachim Rønneberg; w akcji brały udział oddziały wyszkolone przez SOE.

Skutki działań i dalsze wydarzenia

Atak Gunnerside poważnie uszkodził instalacje i przerwał produkcję ciężkiej wody na pewien czas. Niemcy starali się później naprawiać urządzenia i kontynuować prace badawcze, ale dalsze działania alianckie jeszcze bardziej utrudniły te wysiłki. W 1943–1944 roku miały miejsce naloty lotnicze skierowane przeciw zakładowi oraz operacja sabotażowa związana z zatopieniem transportu ciężkiej wody przewożonego po jeziorze Tinnsjø. Akcja zatopienia promu SF Hydro w lutym 1944 roku uniemożliwiła przewóz zmagazynowanych zapasów ciężkiej wody do Niemiec; operacja ta pociągnęła jednak za sobą ofiary wśród cywilnych pasażerów, co do dziś budzi moralne i historyczne kontrowersje.

Ocena historyczna

Większość historyków zgadza się, że sabotaże w Vemork spowolniły niemieckie prace nad technologiami jądrowymi i przyczyniły się do opóźnienia ich programu atomowego. Dokładny wpływ na możliwość skonstruowania broni jądrowej przed końcem wojny pozostaje przedmiotem badań i dyskusji, jednak operacje te mają duże znaczenie jako przykład udanej współpracy lokalnego ruchu oporu z brytyjskim wywiadem i siłami specjalnymi.

Upamiętnienie i kultura

Uczestnicy akcji, w szczególności członkowie grupy Gunnerside, zostali po wojnie uhonorowani i zyskiwali status bohaterów narodowych w Norwegii. Miejsce wydarzeń — dawna elektrownia Vemork — jest dziś częścią muzeum przemysłowego, gdzie przypomina się zarówno techniczne aspekty produkcji ciężkiej wody, jak i losy sabotażystów. Sprawę Vemork i dramatyczne wydarzenia z nią związane popularyzowały także filmy i książki, np. film The Heroes of Telemark z 1965 roku, przyczyniając się do międzynarodowej świadomości tej historii.

Uwagi końcowe

Akcje w Vemork pokazują, jak działania małych, zdeterminowanych grup i precyzyjne informacje wywiadowcze mogą mieć duże znaczenie strategiczne. Równocześnie przypominają o złożonych konsekwencjach działań sabotażowych wobec infrastruktury cywilnej, zwłaszcza gdy w grę wchodzą ryzyka dla ludności cywilnej.