Longship — długie okręty Wikingów: handel, eksploracja i najazdy
Longship — fascynująca historia długich okrętów Wikingów: konstrukcja, handel, eksploracja i najazdy; lekkość, prędkość i wpływ na morskie wyprawy i kolonizację.
Longships były lekkimi, pełnomorskimi jednostkami zaprojektowanymi do szybkiego przemieszczania się, używanymi do handlu, eksploracji i najazdów. Zwykle uważa się je za statki Wikingów, ale podobne konstrukcje pływały wcześniej i równocześnie po wodach Morza Bałtyckiego i Północnego. To właśnie Wikingowie udoskonalili budowę długich, szybkich longshipów, które dzięki płaskiemu kile i niewielkiemu zanurzeniu mogły wchodzić daleko w górę rzek i lądować bezpośrednio na brzegu. Na początku okresu anglosaskiego w Brytanii grupy Anglików, Sasów, Fryzów i Jutów przybywały na długich okrętach. Od tego czasu także na Wyspach Brytyjskich budowano i używano longshipów. Kiedy Normanowie podbili Anglię w 1066 roku, Wilhelm Zdobywca użył dużej floty okrętów długich do transportu swojej armii do Anglii.
Konstrukcja i materiały
Longshipy były zwykle budowane metodą zakładkową (clinker), w której deski kadłuba zachodzą na siebie i są łączone żelaznymi nitami. Kadłub powstawał głównie z dębu, co dawało wytrzymałość i sprężystość. Charakterystyczne cechy to długi, wąski kadłub, niski pokład i płaskie dno o małym zanurzeniu — cechy umożliwiające dużą prędkość i łatwe wypływanie na mielizny oraz wysadzanie załogi bez potrzeby portu. Ster stanowiło wrzeciono (wiosło sterowe) przymocowane po prawej burcie, a maszt z kwadratowym żaglem mocowano w środkowej części jednostki.
Żagiel, wiosła i osiągi
Typowy longship łączył żagiel i wiosłowanie: żagiel (zrobiony z wełnianych tkanin, wzmacniany skórą lub płótnem) służył do szybkiego przemieszczania przy sprzyjającym wietrze, natomiast wiosła dawały manewrowość i stałą prędkość niezależnie od warunków pogodowych. Dzięki aerodynamicznej sylwetce i lekkiej konstrukcji longship mógł osiągać duże prędkości jak na swoje czasy — przy sprzyjającym wietrze często kilkanaście węzłów. Symetryczna konstrukcja dziobu i rufy umożliwiała szybkie cofanie i zmianę kierunku bez konieczności obracania całego kadłuba.
Typy i rozmiary
Istniały różne rodzaje longshipów dostosowane do zadań: mniejsze, szybsze łodzie typowo służyły do rekonesansu i napadów, a większe jednostki transportowały wojowników i łupy. Niektóre statki wojenne miały ozdobne rzeźbione głowy smoka lub innego zwierzęcia na dziobie — motyw mający budzić strach. W literaturze popularnej spotyka się nazwę „drakkar”, jednak jest to francuska nazwa; w źródłach skandynawskich używano różnych określeń (np. norweskie „dreki” w odniesieniu do okrętów o smoczej głowie).
Zastosowania: najazdy, handel i eksploracja
Longshipy były wszechstronne:
- Najazdy i wojna: szybkie desanty na wybrzeża, szybkie wycofanie, przewożenie wojowników i konieczne zapasy.
- Handel: transport towarów wzdłuż wybrzeży i rzek — longshipy mogły docierać do miejsc pozbawionych portów i manewrować w cieśninach i ujściach rzek.
- Eksploracja i kolonizacja: dzięki nim Skandynawowie odkryli i zasiedlili Islandię i Grenlandię, a wyprawy wikingów dotarły aż do Ameryki Północnej (Vinland). Longshipy umożliwiały też dalekie rejsy handlowe i ekspedycje po Morzu Północnym i Atlantyku.
Nawigacja i załoga
Nawigacja opierała się na umiejętnościach doświadczonych sterników: obserwacji słońca, gwiazd, ptaków, prądów i fal. Wspomina się również teorie o „słonecznych kamieniach” (sunstone), które miały pomagać w określaniu położenia Słońca w pochmurne dni — hipoteza ta jest interesująca, ale wciąż dyskusyjna wśród badaczy. Załoga longshipu mogła liczyć od kilkunastu do kilkudziesięciu osób w zależności od rozmiaru; każdy członek miał swoją rolę — od wiosłowego, przez żeglarza, po bojownika. Społecznie wyższy status mogła mieć osoba dowodząca („jarlem” lub „chieftain”), której obecność często określała przeznaczenie wyprawy.
Znaleziska archeologiczne i wpływ
Nasza wiedza o longshipach pochodzi w dużej mierze z wykopalisk i zachowanych szczątków, m.in. ze stanowisk takich jak Oseberg, Gokstad czy Skuldelev (statki z rejonu dzisiejszej Danii). Te relikty pozwoliły odtworzyć techniki budowy i wygląd jednostek oraz przygotować wierne repliki, które pływają współcześnie. Longshipy wpłynęły na rozwój technik stoczniowych w Europie i zapisały się w kulturze jako symbol mobilności, przedsiębiorczości i morskiej zręczności epoki wikingów.
Dziedzictwo
Do dziś longshipy fascynują historyków, archeologów i miłośników historii morskiej. Repliki statków wikingów służą do badań eksperymentalnych i rekonstrukcji dawnych rejsów, a motywy ich konstrukcji i stylizowane smocze głowy pozostały w ikonografii i turystyce krajów nordyckich. Ich uniwersalna konstrukcja — lekka, szybka i zdolna do lądowania na nieprzygotowanym brzegu — pozostaje przykładem mistrzostwa rzemiosła żeglarskiego średniowiecznej Skandynawii.
Morski Ogier przybywa do Dublina. Jest to największa na świecie rekonstrukcja okrętu wojennego z epoki Wikingów. Oryginalny statek został zbudowany w Dublinie ok. 1042 roku. Był używany jako okręt wojenny na irlandzkich wodach do 1060 roku.
Pochodzenie
Najwcześniejszy odkryty statek zbudowany z desek pochodzi z ok. 350 r. p.n.e. Statek ten został wydobyty z bagna Hjortspring w południowej Danii. Nazywany łodzią z Hjortspring, wykonany był z desek drewnianych zszytych razem sznurkiem. Przestrzenie między deskami wypełnione były żywicą. Statek miał około 18 metrów (59 stóp) długości i był bardzo lekką i elastyczną konstrukcją. Miał podwójny dziób i rufę, które wyglądały jak dziób ptaka. Statek miał miejsca dla 20 mężczyzn do wiosłowania i miał wiosła sterowe na obu końcach. Replika tej konstrukcji została zbudowana i przetestowana. Była ona bardzo zdatna do żeglugi, szybka i zwrotna. Na spokojnych wodach osiągał prędkość średnio 6 węzłów (około 7 mil na godzinę).
Kolejną konstrukcją była konstrukcja klinkierowa (zwana również lapstrake). W tej konstrukcji zachodzące na siebie deski są łączone gwoździami. Nazwany statkiem Nydam, ponieważ został znaleziony na bagnach Nydam w 1863 roku w południowej Jutlandii. Mierzył on 77 stóp (23,5 metra) długości, nieco ponad 11 stóp (3,5 metra) szerokości i miał około 4 stóp (1,2 metra) głębokości. Statek ten został zatopiony (i wypełniony bronią) pomiędzy 350-400 AD. W przeciwieństwie do łodzi Hjortspring, deski są trzymane razem z gwoździami (końcówki są wygięte). Nie miał masztu, jak późniejsze projekty, miał miejsca dla 30 mężczyzn do wiosłowania. Nie posiadała również stępki. Ten rodzaj płytkiego, otwartego statku mógł pływać po otwartym morzu, ale mógł też zostać zatopiony (wypełniony wodą) i zatonąć. Była to klasyczna konstrukcja północna, która w różnych formach mogła sięgać aż do Konstantynopola czy Nowej Fundlandii.
Model łodzi Hjortspring z Muzeum Niemieckiego w Monachium.
Klinkierowe w porównaniu do karwelowych.
Typy klasyczne
Zaprojektowany przez wikingów longship mógł przepłynąć ocean lub wiosłować w płytkiej rzece. Z czasem projekt uległ zmianie. Istniało wiele różnych typów longshipów budowanych do różnych celów. Najmniejszymi statkami były Faering (cztery wiosła) i Sexaeringer (sześć wioseł) używane wokół fiordów do przewożenia ludzi i do połowów.
Karvi
Okręty o długości od 12 do 32 wioseł nazywano Karvi. Statek z Gokstad jest słynnym okrętem typu Karvi. Statek z Gokstad został odkopany w 1880 roku. Jego maszt był odcięty, ale poza tym statek był dobrze zachowany. Miał 76 stóp (23 metry) długości i 17½ (5,3 metra) szerokości. Statek z Gokstad miał stępkę i był wykonany z dębu. Jego ster miał około 3,3 metra długości i był wystarczająco duży, by sterować statkiem w każdą pogodę. Maszt był wysoki na około 12 metrów.
Replika statku Gokstad przepłynęła przez Atlantyk w 1893 roku.
Snekkja
Wyspecjalizowany typ statku z co najmniej 20 ławkami wioślarskimi nazywano snekkja, co oznacza "cienki i wystający". Był to okręt wojenny używany zarówno przez szwedzkich wikingów, jak i Wendów. Mógł przewozić 44 ludzi i 2 konie. Snekkja była jednym z najbardziej rozpowszechnionych typów okrętów wojennych. Książę Ratibor z Wendów miał 660 okrętów tego typu, których użył podczas ataku na Kongälf w 1135 roku.
Skeid
Skeidy (skeið), czyli "to, co przecina wodę", były większymi okrętami wojennymi. Skeidy miały zwykle ponad 30 ławek wioślarskich. Były to największe longshipy, jakie kiedykolwiek odkryto. Miały pancerz nad portami wioseł (otworami na wiosła) chroniący wiosłujących mężczyzn. Król Anglii Aethelred nakazał, by tego typu statki były produkowane w całej Anglii. Każdy okręg liczący 310 skór miał dostarczyć jeden taki statek.
Drakkar
Największe okręty wojenne tej epoki były typu Drakaar (smok). Król Norwegii Olaf I miał słynny okręt tej konstrukcji o nazwie Long Serpent. Król Norwegii Olaf II miał okręt o nazwie Visunden (Wół). Miał on wyrzeźbioną głowę wołu na dziobie. Matylda z Flandrii miała statek zbudowany dla swojego męża Wilhelma Zdobywcy według projektu Drakkar. Nazwano go Mora i zbudowano w Barfleur w Normandii latem 1066 roku. Ten typ mógł operować na płytkich wodach i był łatwy do sztrandowania.
Statki transportowe
Wiele tego typu statków nosiło nazwę Knarrs. Od IX wieku do handlu zamorskiego zaczęto używać większych żaglowców. Wiele z nich było wyspecjalizowanymi statkami towarowymi. Charakteryzowały się one małą załogą, niewielką ilością wioseł, a ich napęd zależał od żagli. Miały dużą ładowność i mogły przewozić różne ładunki. Przykładem może być statek Klåstad. Został on zbudowany w ostatnich latach X wieku. Statek został rozbity w pobliżu Kaupang w Norwegii. Jego ładowność wynosiła około 13 ton, a długość 69 stóp (21 metrów).
Inną formą statku towarowego były transporty konne używane przez Wilhelma Zdobywcę w 1066 roku. Lista statków podaje w sumie 776 statków we flocie zdobywcy. Wiele z nich było przeznaczonych dla rycerzy i żołnierzy, ale inne służyły do przewożenia zapasów i koni, których potrzebowali. Wcześniejsi wikingowie nie używali transportów konnych i zazwyczaj korzystali z koni, które znajdowali w miejscach, które najeżdżali. Normanowie natomiast używali kawalerii i potrzebowali transportować swoje konie wojenne i stępaki. Ale Normanowie na Sycylii używali już wcześniej transportów konnych (1060-61), prawdopodobnie bazując na bizantyjskich statkach o podobnej konstrukcji. Bizantyjczycy mieli statki zwane hippagogoi przeznaczone do wyładunku koni, które mogły wyruszyć prosto do bitwy. Guy z Amiens zauważył, że w skład sił inwazyjnych Wilhelma wchodzili ludzie z Apulii, Kalabrii i Sycylii. Wilhelm miał do dyspozycji stoczniowców znających się na budowie transportów konnych. Nie wiadomo, ile ich zbudował, ale na pewno miał takie statki w swojej flocie.
Model statku Gokstad.
Replika snekkji wikingów w Morągu, Polska
Statek Drakkar w Sztokholmie.
Pytania i odpowiedzi
P: Do czego służyły longships?
Longships były używane do handlu, eksploracji i najazdów.
P: Kto oprócz wikingów używał longships?
O: Wcześni ludzie na Morzu Bałtyckim i Morzu Północnym również używali longships.
P: Jaką konstrukcję opanowali wikingowie?
O: Wikingowie opanowali projektowanie lekkich i szybkich longshipów, które mogły również pływać w górę rzek.
P: Jakie grupy ludzi przybyły do Brytanii na longshipach?
O: Grupy inwazyjne Anglików, Sasów, Fryzów i Jutów przybyły na długich statkach.
P: Gdzie również budowano i używano longships?
Longships były również budowane i używane na Wyspach Brytyjskich.
P: Kto użył longships do przetransportowania swojej armii do Anglii w 1066 roku?
O: Wilhelm Zdobywca użył dużej floty longships do przetransportowania swojej armii do Anglii w 1066 roku.
P: Czy longships były używane tylko przez Wikingów?
O: Nie, longships były również używane przez innych wczesnych ludzi i przez różne grupy, które najechały lub mieszkały na Wyspach Brytyjskich.
Przeszukaj encyklopedię