Zapalenie wyrostka robaczkowego to ostry stan zapalny drobnego uwypuklenia jelita grubego, nazywanego wyrostkiem robaczkowym. Struktura ta leży zazwyczaj na początku okrężnicy; jej wielkość, długość i położenie mogą się u różnych osób różnić, co wpływa na obraz kliniczny. Anatomicznie jest związana z początkiem jelita grubego i może przyjmować położenie miedniczne, zgięciowe lub zaokrężnicze, co modyfikuje lokalizację bólu i inne objawy.

Objawy i przebieg

Typowy początek to tępy ból wokół pępka, który w ciągu kilku godzin przemieszcza się do prawego dolnego kwadrantu brzucha. Najbardziej charakterystycznym objawem jest ostry ból w prawej dolnej części brzucha (ból w podbrzuszu). Towarzyszyć mogą nudności (nudności), wymioty (wymioty), utrata apetytu oraz umiarkowana gorączka.

Jednak u około 40% chorych objawy są nietypowe: ból może być słabszy, rozlany lub zlokalizowany w nietypowym miejscu w zależności od położenia wyrostka; u niemowląt i starszych osób symptomy bywają skąpe (nietypowe przebiegi). Gdy dojdzie do pęknięcia, następuje uogólnione zapalenie otrzewnej i rosnące ryzyko sepsy (zapalenie otrzewnej), (sepsa).

Przyczyny i mechanizmy

Najczęstszą przyczyną jest zatkanie światła wyrostka przez kamień kałowy (appendicolith), przerost tkanki chłonnej po infekcji, rzadziej obce ciała czy pasożyty. Zastój sprzyja namnażaniu bakterii i wzrostowi ciśnienia w świetle wyrostka, co prowadzi do niedokrwienia i zapalenia. W literaturze opisuje się rolę bakterii jelitowych w rozwoju procesu zapalnego (zatkanie i infekcja), (bakterie), a nieleczone może przejść w ciężkie zakażenie ogólnoustrojowe i wstrząs (wstrząs).

Rola wyrostka w fizjologii jest tematem badań: u niektórych zwierząt, jak małpy, uczestniczy w trawieniu włóknistego pokarmu (u małp) i ma znaczenie immunologiczne; u ludzi funkcja wydaje się ograniczona, choć wyrostek może odgrywać rolę rezerwuaru flory jelitowej lub elementu układu odpornościowego (trawienie), (układ odpornościowy).

Diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym, badaniach laboratoryjnych (morfologia, markery zapalenia) oraz badaniach obrazowych. Ultrasonografia jest metodą pierwszego wyboru u dzieci i kobiet w ciąży; tomografia komputerowa ma wyższą czułość u dorosłych i pomaga wykryć perforację lub ropień. Lekarz analizuje obraz kliniczny wraz z wynikami badań, by wykluczyć inne przyczyny ostrego brzucha.

Leczenie

Standardowe leczenie ostrych i objawowych przypadków to usunięcie wyrostka robaczkowego, czyli appendektomia. Coraz częściej operację wykonuje się metodą laparoskopową, co zwykle skraca pobyt w szpitalu i poprawia rekonwalescencję. W wybranych, niepowikłanych przypadkach stosuje się leczenie antybiotykami i obserwację jako alternatywę lub postępowanie wstępne; u części chorych nawrót zapalenia może wystąpić po leczeniu zachowawczym.

W przypadku perforacji konieczne jest pilne postępowanie chirurgiczne, drenaż ewentualnego ropnia oraz szerokie spektrum antybiotyków i intensywna terapia wspomagająca. Leczenie powikłań może wymagać długotrwałej antybiotykoterapii i kilkakrotnych zabiegów.

Grupy szczególne i różnicowanie

U dzieci, kobiet w ciąży i osób starszych obraz kliniczny może być nietypowy. W ciąży lokalizacja bólu może się przesunąć w górę wraz ze zmianą położenia macicy, co utrudnia diagnostykę. W różnicowaniu należy brać pod uwagę zapalenie pęcherzyka żółciowego, kamicę nerkową, zapalenie przydatków czy choroby zapalne jelit.

Rokowanie, zapobieganie i postępowanie po operacji

Wczesne rozpoznanie i leczenie zazwyczaj daje dobre rokowanie. Po zabiegu laparoskopowym większość pacjentów wraca do normalnej aktywności w ciągu kilku tygodni; ważne są zalecenia dotyczące higieny rany, stopniowego zwiększania aktywności i kontroli lekarskiej. Nie istnieje pewna metoda zapobiegania ostremu zapaleniu wyrostka, lecz szybkie zgłoszenie się do lekarza w przypadku bólu brzucha zmniejsza ryzyko perforacji.

Epidemiologia i historia

Zapalenie wyrostka robaczkowego jest jedną z najczęstszych przyczyn ostrego brzucha wymagających interwencji chirurgicznej. Najwięcej zachorowań obserwuje się w wieku dojrzewania, ale choroba może wystąpić w każdym wieku. Pierwsze szczegółowe opisy kliniczne pochodzą z XIX wieku; Reginald Fitz w 1886 roku opisał ostre zapalenie wyrostka robaczkowego i podkreślił konieczność pilnego leczenia chirurgicznego (historia), co do dziś ma znaczenie w diagnostyce bólu brzucha (ból brzucha).

W razie nagłego, nasilającego się bólu brzucha zaleca się natychmiastowy kontakt z lekarzem lub udanie się na izbę przyjęć. Szybka diagnostyka i właściwe leczenie zmniejszają ryzyko powikłań i poprawiają wyniki leczenia.