Głosowanie alternatywne (natychmiastowe) to metoda wyboru jednego kandydata spośród więcej niż dwóch osób, oparta na preferencjach wyborców. Każdy wyborca układa listę kandydatów w kolejności od najbardziej do najmniej preferowanego; przy liczeniu w każdej rundzie bierze się pod uwagę najwyżej preferowanego spośród pozostałych kandydatów. Głosy są sumowane, a następnie przeprowadza się serię symulowanych rund: jeśli żaden kandydat nie uzyska ponad 50% głosów, eliminowany jest ten z najmniejszą liczbą głosów, a jego głosy są przenoszone zgodnie z drugim wyborem zawartym na kartach. Procedurę powtarza się, aż któryś z kandydatów uzyska większości głosów (więcej niż połowę ważnych głosów) lub dopóki nie pozostanie jeden kandydat.

Zastosowanie i warianty

W praktyce istnieją różne warianty tego systemu. W niektórych krajach wymaga się pełnego preferowania wszystkich kandydatów (full preferential), w innych dopuszcza się wskazanie tylko części rankingów (optional preferential), co może prowadzić do tzw. wyczerpania głosów (ballot exhaustion) — gdy karta nie zawiera dalszych preferencji po wyeliminowaniu kolejnych kandydatów.

Od ponad 80 lat w niższej izbie parlamentu australijskiego stosuje się głosowanie preferencyjne w wyborach do Izby Reprezentantów. System ten bywa także używany na szczeblu lokalnym w różnych państwach, m.in. w niektórych miastach Stanów Zjednoczonych do wyborów burmistrza czy rad miejskich. Frekwencja wyborcza przy takim systemie zwykle nie różni się istotnie od frekwencji przy tradycyjnym głosowaniu wielogłosowym, choć wpływ na mobilizację wyborców zależy od kontekstu politycznego.

Zalety wskazywane przez zwolenników

  • Zmniejszenie efektu "rozszczepienia" głosów (spoiler effect) — wyborcy mogą oddać pierwszeństwo kandydatowi mniejszej partii bez obawy, że ich głos automatycznie przyczyni się do zwycięstwa kandydata, którego najmniej popierają.
  • Większa wyrazistość preferencji — ranking pozwala poznać drugie i kolejne wybory wyborców, co może lepiej odzwierciedlać preferencje społeczne niż prosty system większości względnej.
  • Zachęta do umiarkowanej kampanii — kandydaci mają motywację, by nie zrażać zwolenników innych kandydatów, licząc na transfery drugich preferencji.
  • Możliwość głosowania zgodnie z prawdziwymi preferencjami — wyborcy często mogą oddać głos na kandydata zgodnego z ich przekonaniami, nie musząc sięgać po strategiczne kompromisy.

Wady i krytyka

  • Możliwość strategii wyborczych i głosowania strategicznego — w niektórych konfiguracjach wyborcy nadal mogą być skłonni do oddawania głosów nie zgodnych z pierwszą preferencją, aby uniknąć niepożądanego wyniku.
  • Nie-monotoniczność — IRV nie spełnia własności monotoniczności: czasem oddanie dodatkowego głosu na kandydata może paradoksalnie zaszkodzić jego szansom, co jest trudne do wyjaśnienia opinii publicznej.
  • Możliwość wyeliminowania kandydata-centrycznego — przy pewnych rozkładach preferencji kandydat ze średnimi ocenami (centrysta) może zostać wyparty z obu stron spektrum i przegrany w kolejnych rundach, mimo szerokiego poparcia jako kompromis.
  • Wyczerpanie kart — w wariantach opcjonalnych część głosów może przestać być aktywna, jeśli wyborcy nie wskażą dalszych preferencji, co zmniejsza liczbę ważnych głosów w końcowych rundach.
  • Złożoność liczenia — ręczne liczenie i audyt wyników jest trudniejsze niż w prostych systemach większościowych; w praktyce często korzysta się z komputerów, co budzi obawy o przejrzystość i możliwość weryfikacji przez obywateli.

Praktyczne kwestie liczenia i wiarygodność

Chociaż procedura jest koncepcyjnie prosta, w praktyce liczenie może być pracochłonne i wymagać dokładnego rejestrowania preferencji na każdej karcie, zwłaszcza przy dużej liczbie kandydatów. Wymóg pełnych preferencji ułatwia uniknięcie wyczerpania kart, ale zmusza wyborców do wskazania rankingów wszystkich kandydatów. Różne jurysdykcje przyjmują różne zasady dotyczące nieczytelnych lub sprzecznych rankingów oraz tego, jak traktować brak dalszych preferencji.

Przykład liczenia

Załóżmy trzech kandydatów: A, B i C oraz 100 głosów o następującym rozkładzie pierwszych preferencji:

  • A: 40 głosów
  • B: 35 głosów
  • C: 25 głosów

Żaden kandydat nie ma >50 głosów. Eliminujemy kandydata z najmniejszą liczbą głosów — C. Jeśli z 25 głosów C, 20 mają drugą preferencję B, a 5 — A, to po przeniesieniu:

  • A: 40 + 5 = 45
  • B: 35 + 20 = 55

B otrzymuje 55 głosów i zwycięża w drugiej rundzie. Ten prosty przykład pokazuje mechanizm transferu głosów i jak druga preferencja decyduje o ostatecznym zwycięzcy.

Podsumowanie

Głosowanie alternatywne (natychmiastowe) to system preferencyjny, który ma na celu zmniejszenie efektu rozdzielenia głosów i umożliwienie wyborcom wyrażenia pełniejszego zestawu preferencji. Ma istotne zalety, takie jak mniejsze ryzyko efektu "spoiler" i promowanie umiarkowanej kampanii, ale wiąże się też z wadami: złożonością liczenia, możliwością strategii i problemami takimi jak nie-monotoniczność czy wyczerpanie głosów. W praktyce skuteczność tego systemu zależy od szczegółowych zasad (np. czy preferencje są obowiązkowe) i kontekstu politycznego.