Index Librorum Prohibitorum — lista książek zakazanych przez Kościół katolicki
Index Librorum Prohibitorum — historia listy książek zakazanych przez Kościół katolicki, jej wpływ na naukę, kulturę i cenzurę oraz zniesienie w 1966 roku.
Co to było
Index Librorum Prohibitorum (ang. List of Prohibited Books), w skrócie The Index, to oficjalny katalog książek uznanych przez Kościół Katolicki za niebezpieczne dla wiary lub moralności wiernych. Dzieła wpisywano na listę, gdy władze kościelne uważały je za heretyckie, antyklerykalne (antykościelne) lub nieprzyzwoite (obsceniczne). Indeks był elementem polityki cenzury prowadzonej przez instytucje kościelne.
Początki i rozwój
Wcześniejsze, lokalne katalogi i zakazy dotyczące publikacji pojawiały się już w XVI wieku — przykładowo wydania w Holandii (1529), Wenecji (1543) i Paryżu (1551) — a ich powstanie wiązało się z obawą przed rozprzestrzenianiem się poglądów uznawanych za herezję w okresie wojen religijnych. Pierwszą oficjalną rzymską edycję Indeksu (tzw. Indeks Paulinów) ogłosił papież Paweł IV w 1559 roku.
W latach 1571–1917 za aktualizowanie wykazu odpowiadała Święta Kongregacja Indeksu. Następnie katalog był nadal korygowany i publikowany; XX i ostatnie wydanie Indeksu ukazało się w 1948 roku. Ostateczne formalne zniesienie Indeksu nastąpiło 14 czerwca 1966 r. za pontyfikatu Pawła VI.
Cel i zasady działania
Celem Indeksu była ochrona wiary i moralności wiernych przez ograniczenie dostępu do publikacji, które Kościół uznawał za szkodliwe duchowo lub intelektualnie. Mechanizmy te obejmowały:
- uznawanie pewnych książek za zakazane dla katolików,
- wymóg uzyskania imprimatur lub innych zezwoleń na wydanie tłumaczeń i wydań Pisma Świętego,
- nakazy usuwania lub poprawiania fragmentów w niektórych wydaniach,
- współdziałanie władz cywilnych i kościelnych w egzekwowaniu zakazów w różnych państwach.
Przykłady i zakres zakazów
Na liście znajdowały się zarówno dzieła religijne, literackie, jak i naukowe. Jako przykłady można wymienić prace naukowców i filozofów, których poglądy uznano za sprzeczne z nauką Kościoła, np. Epitome astronomiae Copernicanae Johannesa Keplera (w Indeksie w latach 1621–1835) czy fragmenty myśli takich filozofów jak Immanuel Kant (Krytyka czystego rozumu).
Wskutek restrykcji nawet niezatwierdzone przez Kościół wydania i tłumaczenia Biblii, które nie posiadały odpowiedniej aprobaty mogły zostać zakazane. W praktyce skala i sposób egzekwowania zakazu różniły się w zależności od kraju i epoki.
Egzekwowanie i kontrowersje
Egzekwowanie postanowień Indeksu bywało realizowane przez różne organy, w tym przez inkwizycję (Inkwizycją), sądy kościelne i, w wielu przypadkach, władze świeckie. Głośnym przykładem represji za poglądy uznane za niebezpieczne było spalenie na stosie GiordanoBruno (z którego dziełami wiązano oskarżenia o herezję). Warto podkreślić, że wiele spraw miało złożone podłoże teologiczne, polityczne i osobiste — w niektórych procesach motywacje naukowe i religijne przenikały się ze względami ideologicznymi.
Zmiany stanowiska Kościoła
W kwestii nauk przyrodniczych, w szczególności heliocentryzmu, stanowisko Kościoła ewoluowało stopniowo. W różnych okresach zakazy były łagodzone lub precyzowane; w XIX i XX wieku zaczęto zezwalać na publikowanie prac naukowych, które uzyskiwały akceptację wynikającą z postępu badań. Ostatecznie restrykcje związane z niektórymi dziełami naukowymi i filozoficznymi zostały zniesione lub zdeaktualizowane wraz z upływem czasu i reformami kościelnymi.
Zniesienie i dziedzictwo
Chociaż Indeks został formalnie zniesiony w 1966 r., jego istnienie pozostawiło trwały ślad w historii stosunków między Kościołem, kulturą i nauką. Współcześnie Indeks nie ma praktycznego znaczenia dla życia kulturalnego i intelektualnego większości społeczeństw; wielu badaczy ocenia jego rolę jako istotną w kontekście historii cenzury i polityki religijnej. Zasoby historyczne i krytyczne opracowania pozwalają dziś na szczegółowe badanie list i powodów wpisów.
Gdzie szukać pełnej listy
Pełny spis autorów i pism zawartych w kolejnych wydaniach Indeksu został opublikowany m.in. w opracowaniu J. Martínez de Bujanda, Index Librorum Prohibitorum, 1600–1966. Również rozmaite zestawienia i tłumaczenia list są dostępne w Internecie — pełna lista zakazanych pism jest udostępniona na stronach World Wide Web.
Strona tytułowa Index Librorum Prohibitorum (Wenecja 1564)
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest Index Librorum Prohibitorum?
A: Index Librorum Prohibitorum (z angielskiego: lista ksiąg zakazanych) to lista książek zakazanych przez Kościół katolicki, ponieważ uważano je za heretyckie, antyklerykalne lub rozpustne.
P: Kiedy i gdzie została opublikowana po raz pierwszy?
O: Pierwsza wersja Indeksu została opublikowana w katolickiej Holandii (1529); Wenecji (1543) i Paryżu (1551).
P: Kto był odpowiedzialny za aktualizację listy?
O: Od 1571 do 1917 roku za aktualizację listy odpowiadała Święta Kongregacja Indeksu.
P: Jaki był jej cel?
O: Celem listy była ochrona wiary i moralności wiernych poprzez uniemożliwienie im czytania heretyckich i niemoralnych książek.
P: Jak władze egzekwowały jego przestrzeganie?
O: Egzekwowanie indeksu odbywało się za pośrednictwem inkwizycji, co obejmowało palenie na stosie tych, którzy go naruszali.
P: Czy są jakieś przykłady dzieł, które znalazły się na tej liście?
O: Przykładem mogą być dzieła astronomów, takie jak Epitome astronomiae Copernicanae Johannesa Keplera, które znajdowały się na indeksie od 1621 do 1835 roku, oraz filozofów, takich jak Krytyka czystego rozumu Immanuela Kanta. Nawet wydania i tłumaczenia Biblii, które nie zostały zatwierdzone przez Kościół, mogły być zakazane.
P: Kiedy papież Paweł VI zniósł ten indeks?
O: Papież Paweł VI zniósł ten indeks 14 czerwca 1966 roku.
Przeszukaj encyklopedię