Hetyci: historia, państwo i kultura imperium anatolijskiego
Hetyci — fascynująca historia, państwo i kultura imperium anatolijskiego: od Hattusy po traktat z Ramzesem II, wpływy, upadek i trwałe dziedzictwo.
Hetyci byli starożytnym ludem zamieszkującym Anatolii, który posługiwał się językiem z gałęzi indoeuropejskiej (tzw. anatolijskiej). Ich państwowe formy zaczęły się krystalizować w II tysiącleciu p.n.e.; centrum politycznym stała się Hattusha (Hattusas) położona w północno‑środkowej Anatolii. Źródła archeologiczne i tekstowe wskazują, że już od około XVIII w. p.n.e. istniały dynastie i ośrodki władzy, które z czasem przekształciły się w rozległe królestwo.
W szczytowym okresie swej potęgi imperium hetyckie objęło znaczną część współczesnej Turcji i Syrii. Największy rozkwit przypada na panowanie Suppiluliumy I (ok. 1350–1322 p.n.e.) i jego następców, w tym Mursiliego II (ok. 1321–1295 p.n.e.). Hetyci utrzymywali burzliwe, często zmienne relacje z sąsiadami: na południu z starożytnym Egiptem (m.in. rywalizacja o wpływy w Syrii), a we wschodnich obszarach — z Imperium Asyryjskim w Mezopotamii. Hetyci są też stroną jednego z najwcześniej zachowanych dokumentów dyplomatycznych — traktatu pokojowego zawartego między Ramzesem II z Egiptu a Hattusiliem III w 1258 r. p.n.e.
Po ok. 1180 r. p.n.e. państwo hetyckie uległo rozkładowi w wyniku złożonych procesów politycznych, gospodarczych i migracyjnych; w Anatolii i północnej Syrii powstała wtedy sieć niezależnych miast-państw określanych jako „neohetyckie”, z których część przetrwała aż do VIII w. p.n.e.
Organizacja państwa i władza
Hetyckie królestwo było monarchią z silną centralną władzą królewską, wspieraną przez biurokrację i klasę wojowników. Król pełnił funkcje polityczne, wojskowe i religijne; nadzorował system administracji, prowadził negocjacje z innymi władcami oraz dowodził armią. W państwie istniał rozwinięty aparat urzędniczy, rejestrujący podatki, własność ziemską i dokumenty prawne — wiele z nich zachowało się w formie tabliczek glinianych z archiwów Hattushy.
Armia i technika wojskowa
Hetyci słynęli z dobrze zorganizowanej armii, w której ważną rolę odgrywała ciężka kawaleria rydwanowa oraz piechota. Dzięki opanowaniu produkcji brązu i umiejętnemu wykorzystaniu rydwanów potrafili rywalizować z egipskimi i mezopotamskimi armiami; znanym epizodem jest bitwa pod Kadesz (ok. 1274 p.n.e.) między hetyckim królem Muwatalli II a Ramzesem II. Wynik tej i podobnych kampanii prowadził później do zawierania regulujących stosunki międzynarodowe układów i traktatów.
Język, pismo i piśmiennictwo
Język hetycki (tzw. hetycki anatolijski) jest jednym z najwcześniej udokumentowanych języków indoeuropejskich. Hetyckie teksty zapisane są głównie pismem klinowym (adaptowanym z akadyjskiego) — zachowały się tysiące tabliczek z archiwów Hattushy. W północnej i zachodniej Anatolii używano także pisma hieroglificznego (tzw. hieroglify hetyckie), zwłaszcza do inskrypcji monumentalnych. Z piśmiennictwa pochodzą teksty prawne, administracyjne, dyplomatyczne, mityczne i rytualne — wśród znanych cykli znajduje się tzw. cykl Kumarbi, przekazujący mityczne opowieści o bogach i genezie władzy.
Religia i kultura materialna
Religia hetycka była politeistyczna i synkretyczna — obejmowała bóstwa lokalne (Hatti), wpływy het, hurriackie i innych tradycji bliskowschodnich. Ważnymi postaciami panteonu byli m.in. bóg burzy (Teshub) oraz bogini matka. Rytuały i obrzędy były rozbudowane, a ich instrukcje zapisane w tabliczkach rytualnych. W sztuce i architekturze Hattusha wyróżniają się monumentalne bramy, mury obronne, reliefy skalne oraz sanktuarium skalne Yazılıkaya z płaskorzeźbami bogów.
Prawo i dyplomacja
System prawny hetycki obejmował kodeksy regulujące prawo karne, cywilne i administracyjne — sankcje łączyły kary cielesne z rekompensatami materialnymi. Hetyci wykazywali rozwiniętą sztukę dyplomacji: zawierali sojusze, małżeństwa dynastyczne oraz traktaty o charakterze międzynarodowym. Najsłynniejszy z tych dokumentów, traktat między Hattušilim III a Ramzesem II, jest często przytaczany jako przykład wczesnej umowy pokojowej między wielkimi mocarstwami epoki brązu.
Upadek i epoka neohetycka
Przyczyny upadku hetyckiego państwa są wieloczynnikowe: naciski migracyjne i wojskowe (w tym działania tzw. „ludów morza”), wewnętrzne konflikty dynastyczne, zaburzenia gospodarcze i możliwe załamania klimatyczne. Po rozpadzie centralnej władzy w północnej Syrii i południowej Anatolii powstały liczne niewielkie królestwa i ośrodki kulturowe określane zwykle jako państwa neohetyckie (np. Tarhuntassa, Tabal, Carchemisz), które zachowały hetycki język, sztukę i ceremonię przez kilka stuleci, aż do włączenia ich w orbitę wpływów asyryjskich w VIII–VII w. p.n.e.
Dziedzictwo
Odkrycia archeologiczne w Hattushy (dzisiejsze Boğazköy/Bogazkale) oraz liczne zachowane tabliczki gliniane pozwoliły zrekonstruować zarówno administrację, jak i religię oraz prawo Hetytów. Ich kultura i instytucje miały istotny wpływ na rozwój polityczny i kulturowy Anatolii i Syrii w epoce brązu, a zachowane teksty są kluczowym źródłem do poznania wczesnych form indoeuropejskiej tradycji językowej i mitologicznej.
Imperium hetyckie u szczytu swej potęgi. Hetyci:niebieski; Grecy mykeńscy:różowy; Asyria:zielony; Egipt: żółty)
Tarcze słoneczne znalezione w królewskich grobowcach w Alaca Hüyük wskazują na możliwe wpływy indoeuropejskie.
Relief Suppiluliuma II, ostatniego znanego króla Imperium Hetytów
Imperium Suppiluliuma i Mursili II
Królestwo hetyckie sięgnęło zenitu za panowania Suppiluliuma I (~1350-1322). Królestwo Mitanni, targanego wojnami domowymi, nie było w stanie oprzeć się napaści Hetytów. Suppiluliuma szybko zaatakował serce Mitanni, zdobywając i plądrując stolicę Mitanni, Washshuganni. Następnie skręcił na zachód, przekroczył Eufrat i zdobył wszystkie syryjskie królestwa, które były wasalami Mitanni, w tym Aleppo, Mukish, Niya, Qatna, Upi (Upina) i Kadesz. Inne królestwa, takie jak Ugarit i Amurru (wasal Egiptu) dobrowolnie stały się państwami wasalnymi Hetytów.
Gdy ponownie rozgorzały walki z Mitanni, Tulipinu, syn Suppiluliumy i wicekról w Aleppo, najechał na Karchemisz, ale nie był w stanie zająć miasta. Suppiluliuma spotkał się z synem, a następnie sam najechał Syrię, oblegając miasto Karchemisz. Suppiluliuma przerwał oblężenie ósmego dnia, ustanawiając swego syna Piyassili wicekrólem królestwa. Mając synów jako wicekrólów Aleppo i Karchemisz, Suppiluliuma umocnił swoje panowanie nad Syrią i położył kres imperium Mitanni. Król Mitanni został zamordowany wkrótce potem.
Zamordowany książę
Kiedy zmarł Tutanchamon, egipski faraon, wdowa po nim poprosiła o rękę jednego z synów Suppiluliuma. Ten zgodził się i wysłał swojego syna Zannanzę do Egiptu, by poślubił królową. Jednak Zannanza został zamordowany w drodze do Egiptu. Suppiluliuma był wściekły i winą za śmierć syna obarczył nowego egipskiego faraona Ay. Armia hetycka pod wodzą księcia Arnuwandy najechała terytorium Egiptu od strony Syrii, plądrując i biorąc wielu jeńców. Jeńcy ci przynieśli ze sobą zarazę, która spustoszyła królestwo Hetytów, trwając aż do panowania Mursili, i być może zabiła samego Suppiluliumę.
Mursili II
Mursili II był młody i niedoświadczony, ale okazał się silnym królem. W pierwszych latach swojego panowania przeprowadził kampanie karne przeciwko kilku królestwom. W Syrii zbuntował się król Nuhashshi, Tette, do którego dołączyły wojska egipskie. Kłopoty w Syrii trwały nadal, gdy zmarli bracia Mursiliego - Tulipinu i Piyassili. Utrata jego syryjskich wicekrólów doprowadziła do buntu, a nawet inwazji Asyrii na Carchemish. Pozostawiwszy swoim generałom zadanie uporania się z Syrią i Hajsą, Mursili najechał na Karchemisz i wyparł Asyryjczyków. W późniejszym okresie swego panowania Mursili II prowadził kampanię przeciwko Kasce, po raz kolejny odzyskując święte miasto Hetytów Niniwę. Zdecydowanie pokonał też króla Tummanny.
Pytania i odpowiedzi
Q: Kim byli Hetyci?
O: Hetyci byli starożytnym ludem z Anatolii, który posługiwał się językiem indoeuropejskim.
P: Gdzie znajdowało się królestwo założone przez Hetytów?
O: Królestwo zostało założone w Hattusha w północno-środkowej Anatolii.
P: Jakie terytoria obejmowało Imperium Hetytów w szczytowym okresie swojego rozwoju?
O: W szczytowym okresie Imperium Hetytów obejmowało większość współczesnej Turcji i Syrii.
P: Kim byli potężni władcy Imperium Hetytów?
O: Suppiluliuma I (~1350-1322) i Mursili II (~1321-1295 p.n.e.) byli potężnymi władcami Imperium Hetytów.
P: Z jakimi starożytnymi cywilizacjami Hetyci utrzymywali relacje góra-dół?
O: Hetyci utrzymywali relacje góra-dół ze starożytnym Egiptem na południu i imperium asyryjskim w Mezopotamii.
P: Jaki był pierwszy znany traktat pokojowy w historii i kto go zawarł?
O: Pierwszy znany traktat pokojowy został zawarty z Ramzesem II z Egiptu przez Hattusili III w 1258 r. p.n.e.
P: Co stało się z Imperium Hetytów po 1180 r. p.n.e.?
O: Po 1180 r. p.n.e. Imperium Hetytów rozpadło się na kilka niezależnych "neohetyckich" miast-państw, z których niektóre przetrwały aż do VIII w. p.n.e..
Przeszukaj encyklopedię