Historia Indonezji: przegląd dziejów od prehistorii do XXI wieku

Prehistoria i migracje austronesyjskie

Austriacy, którzy stanowią większość współczesnej populacji, przybyli do Azji Południowo-Wschodniej z Tajwanu. Do Indonezji przybyli około 2000 r. p.n.e. Rdzenna ludność melanezyjska udała się do regionów dalekowschodnich. Warunki rolnicze były bardzo dobre.

Uwaga: termin użyty w cytowanym fragmencie nie jest precyzyjny — współcześni badacze mówią zwykle o ludach austronesyjskich (a nie o "Austriacych") jako o grupie, która rozprzestrzeniła się z Tajwanu przez Filipiny i dalej na obszar Wysp Sundyjskich i Pacyfiku. Migracje te przeobraziły demografię archipelagu i wprowadziły technologie rolnicze, żeglugi i rzemiosła.

Rozwój rolnictwa i wczesne państwa

Rozwój rolnictwa miał kluczowe znaczenie dla powstawania stałych osad. Systemy nawadniania i uprawa ryżu na mokrych polach (tzw. wet-rice agriculture) przyczyniły się do wzrostu demograficznego i tworzenia złożonych struktur społecznych. W pierwszym tysiącleciu n.e. zaczęły powstawać wioski i większe ośrodki, a następnie małe królestwa, które coraz intensywniej uczestniczyły w handlu regionalnym. Położenie Indonezji na ważnych morskich szlakach handlowych sprawiło, że od wczesnej starożytności była łącznikiem między światem indyjskim, chińskim i lokalnymi kulturami wyspiarskimi.

Wpływy indyjskie, Srivijaya i Majapahit

Od VII wieku CE potężne morskie królestwo Srivijaya rozkwitło dzięki kontroli nad szlakami handlowymi i portami. Wraz z handlem napływały idee i religie z subkontynentu indyjskiego: Hinduizm i buddyzm, które wpłynęły na architekturę, literaturę, sztukę i organizację władzy. Pod koniec XIII wieku, we wschodniej Jawie powstało królestwo hinduskich Majapahitów, a pod rządami Gaja Mady jego wpływy rozciągały się na dużą część Indonezji; okres ten jest często określany jako "złoty wiek" w historii Indonezji. Majapahit pozostawił trwałe dziedzictwo w kulturze, języku i tożsamości archipelagu.

Rozprzestrzenianie się islamu

W XIII wieku islam zaczął przenikać do północnej Sumatry za pośrednictwem kupców i sieci handlowych. W kolejnych stuleciach coraz więcej portów i centrów politycznych przyjmowało islam, często łącząc go z miejscowymi zwyczajami i strukturami władzy. Do końca XVI wieku islam stał się dominującą religią na znacznych obszarach Jawy i Sumatry. Proces ten był stopniowy i zróżnicowany — obok muzułmańskich państw istniały nadal ośrodki buddyjskie i hinduskie, a synkretyczne formy religijności przetrwały w wielu regionach.

Przybycie Europejczyków i okres kolonialny

Pierwsi Europejczycy przybyli do Indonezji w 1512 r., kiedy to portugalscy handlowcy, pod przywództwem Francisco Serrão, starali się zmonopolizować źródła gałki muszkatołowej, goździków i pieprzu kubebskiego w Maluku. W ślad za nimi poszli holenderscy i brytyjscy handlarze. W 1602 r. Holendrzy założyli Dutch East India Company (VOC) i stali się dominującą europejską potęgą.

VOC i później państwo holenderskie stopniowo rozszerzały kontrolę nad wyspami, wykorzystując sojusze, wojny i monopol handlowy. Holenderska administracja i eksploatacja gospodarcza przekształciły strukturę produkcji (plantacje, uprawy eksportowe), a także spowodowały znaczące przemiany społeczne i polityczne. Jednak pełne objęcie kontroli nad większością archipelagu nastąpiło dopiero w XIX i na początku XX wieku, gdy Holendrzy ustanowili granice przypominające współczesne granice Indonezji.

XX wiek: okupacja japońska i niepodległość

Podczas II wojny światowej Holendrzy stracili kontrolę nad archipelagiem na rzecz japońskiej okupacji, która przyczyniła się do osłabienia kolonialnej administracji i wzmocnienia lokalnych ruchów narodowościowych. W sierpniu 1945 r. Sukarno, wpływowy przywódca nacjonalistyczny, ogłosił niepodległość i został mianowany prezydentem. Po krótkim okresie walk i negocjacji Holandia oficjalnie uznała niepodległość Indonezji w grudniu 1949 r. (z wyjątkiem holenderskiego terytorium Zachodniej Nowej Gwinei).

Proces budowy państwa narodowego był trudny — młode państwo musiało pogodzić różnorodne grupy etniczne, religijne i regionalne oraz uniezależnić się gospodarczo po długim okresie kolonialnym.

Sukarno, Suharto i okres Nowego Zakonu

Sukarno początkowo łączył idee demokracji i nacjonalizmu, by z czasem przesunąć władzę w stronę systemu autorytarnego. Ostatecznie utracił pozycję na rzecz szefa armii, generała Suharto, który został formalnie mianowany prezydentem w marcu 1968 roku. Rządy Suharto — znane jako Nowy Porządek — były wspierane przez niektóre kraje zachodnie, w tym Stany Zjednoczone, i promowały bezpośrednie inwestycje zagraniczne, co sprzyjało znacznemu wzrostowi gospodarczemu w kolejnych trzech dekadach.

Jednak rozwój gospodarczy i stabilizacja idące za rozwojem autorytarnym były równoważone przez korupcję, niewłaściwe zarządzanie zasobami oraz tłumienie opozycji politycznej i wolności obywatelskich. Reżim Suharto koncentrował władzę centralnie i kontrolował polityczne życie kraju.

Kryzys azjatycki, Reformasi i XXI wiek

W latach 1997–1998 Indonezja została poważnie dotknięta azjatyckim kryzysem finansowym — spadek wartości rupii, bankructwa i wzrost bezrobocia doprowadziły do szerokiego niezadowolenia społecznego. Protesty i zamieszki zmusiły Suharto do rezygnacji 21 maja 1998 roku. Okres po 1998 r., zwany Reformasi, przyniósł znaczące zmiany: decentralizację władzy, programy reform politycznych i praw człowieka oraz ograniczenie roli armii w polityce.

W 1999 r., po długim konflikcie i pod presją międzynarodową, Timor Wschodni zagłosował za niepodległością i opuścił skład Indonezji. W 2004 r. po raz pierwszy przeprowadzono w Indonezji bezpośrednie wybory prezydenckie, co było ważnym krokiem w konsolidacji demokracji. W 2005 r. osiągnięto porozumienie polityczne kończące zbrojny konflikt separatystyczny w Acehu, co umożliwiło stopniowy proces pojednania i odbudowy.

Wyzwania i osiągnięcia XXI wieku

Po 2000 roku Indonezja przeszła znaczne zmiany: gospodarka odbudowała się i osiągnęła stabilny wzrost, kraj stał się jednym z państw członkowskich G20 i jednym z kluczowych graczy w regionie ASEAN. Język indonezyjski (Bahasa Indonesia) umocnił pozycję spajającą różnorodne grupy etniczne. Indonezja jest największym krajem muzułmańskim pod względem liczby ludności, przy jednoczesnym utrzymaniu świeckiego modelu państwa i konstytucyjnej ochrony wolności religijnej.

Współczesne wyzwania obejmują: zmniejszanie nierówności regionalnych, walkę z korupcją, zarządzanie szybkim rozwojem miast (szczególnie problemami Jakarty), ochronę środowiska (m.in. wycinka lasów deszczowych i pożary torfowisk), ryzyko katastrof naturalnych (silne trzęsienia ziemi, tsunami — pamiętne są skutki tragedii tsunami z 2004 r.) oraz problemy społeczne wynikające z wielości grup etnicznych i religijnych. Rząd podejmuje także duże projekty infrastrukturalne i planuje stopniowe przeniesienie stolicy administracyjnej poza zatłoczoną i zagrożoną zalaniem Jakartę do nowego ośrodka planowanego w Kalimantanie (Nusantara).

Podsumowanie

Historia Indonezji to opowieść o długotrwałych kontaktach międzykulturowych, o państwach morskich i lądowych, o wpływach indyjskich, islamie, kolonializmie europejskim, o walce o niepodległość i budowie państwa narodowego. Współczesna Republika Indonezji łączy ogromną różnorodność kulturową i przyrodniczą z aspiracjami do stabilności politycznej, rozwoju gospodarczego i aktywnej roli w regionie i na świecie.