Hammurabi (akkadyjskie z amoryckiego ˤAmmurāpi, co oznacza "krewny jest uzdrowicielem", od ˤAmmu, co oznacza "ojcowski krewny", i Rāpi, co oznacza "uzdrowiciel"), był szóstym królem Babilonu w latach 1792–1750 p.n.e. Został królem po abdykacji ojca. Na początku panowania rządził jako władca miasta-państwa, lecz dzięki serii kampanii wojennych i zręcznej polityce dyplomatycznej zjednoczył znaczne obszary południowej Mezopotamii i utworzył potężne imperium babilońskie. Wygrywając wojny z innymi królestwami w Mezopotamii, Hammurabi rozbudował wpływy Babilonu — choć po jego śmierci część zdobyczy szybko utracił jego syn Samsu-iluna i kolejni władcy.

Panowanie i działania państwowe

Hammurabi pochodził z dynastii amoryckiej i był ważnym twórcą wczesnej centralizacji władzy w Mezopotamii. Początkowo zawierał sojusze z sąsiadami, by następnie je zerwać i podporządkować sobie ośrodki takie jak Larsa, Eshnunna czy Mari. Prowadził działania militarne, ale także rozwijał administrację, system podatkowy, irygację i inwestował w budowę świątyń oraz systemów obronnych wokół Babilonu. Jego rządy przyczyniły się do wzrostu znaczenia gospodarki miejskiej, handlu i prawa w codziennym życiu kraju.

Kodeks Hammurabiego

Hammurabi jest najbardziej znany ze swoich praw, które zostały spisane i są znane jako Kodeks Hammurabiego. Kodeks nie jest pierwszym zbiorem praw w historii, lecz jednym z najwcześniej zachowanych i najobszerniejszych. Składa się z prologu, części właściwej zawierającej około 282 artykułów typu kazuistycznego (sformułowanych jako "jeśli ... to ...") oraz epilogu. Prawa regulowały kwestie karne, cywilne, rodzinne, handlowe i zawodowe — obejmowały m.in. odpowiedzialność zawodową, regulacje dotyczące własności, małżeństwa, dziedziczenia oraz zasady wymierzania kar (w tym zasadę odwetu w formie "oko za oko", choć stosowana zróżnicowanie ze względu na status społeczny). Kodeks dzielił społeczeństwo na klasy i przewidywał różne sankcje zależne od pozycji sprawcy i ofiary.

Forma i odkrycie tekstu

Tekst kodeksu został wyryty pismem klinowym w języku akadyjskim na steli wykonanej z diorytu, na której znajdują się także inskrypcje i relief przedstawiający króla przed bogiem sprawiedliwości. Monument odnaleziono w XIX wieku na stanowisku Susa (na terytorium późniejszego Iranu); kopie i tłumaczenia kodeksu stały się jednym z kluczowych źródeł do badań nad prawem starożytnego Bliskiego Wschodu.

Znaczenie i dziedzictwo

Hammurabi pozostawił trwały ślad w historii jako twórca jednego z najważniejszych wczesnych systemów prawnych i jako władca, który potrafił zjednoczyć i zorganizować duży obszar Mezopotamii. Jego kodeks stał się punktem odniesienia dla późniejszych systemów prawnych i badaczy prawa starożytnego. Mimo że imperium babilońskie osłabło po jego śmierci, imię Hammurabiego i tekst jego prawa przetrwały jako symbol wczesnej próby sformalizowania reguł społecznych i są nadal przedmiotem badań historyków, prawników i archeologów.

Warto podkreślić, że data 1792–1750 p.n.e. opiera się na tzw. chronologii środkowej; w literaturze występują też inne proponowane kalibracje datowania wydarzeń w tym okresie.