Wielki Przyciągacz (GA) to gigantyczna masa w przestrzeni kosmicznej, która przyciąga naszą galaktykę Drogi Mlecznej i wiele innych galaktyk w swoją stronę. str. 60
Wielki Przyciągacz znany jest ze swojego wpływu na ruch galaktyk na przestrzeni setek milionów lat świetlnych (mly). Jego masa jest równa masie dziesiątek tysięcy dróg mlecznych.
Wszystkie galaktyki w GA są przesunięte ku czerwieni, zgodnie z rozszerzaniem się Wszechświata. Oddalają się one od nas i od siebie nawzajem, ale zmiany ich przesunięcia ku czerwieni wskazują na istnienie przyciągacza. Zmiany ich przesunięcia ku czerwieni wahają się od około +700 km/s do -700 km/s, w zależności od tego, gdzie znajdują się w stosunku do Wielkiego Atraktora.
Odkrycie i jak wykryto Wielki Atraktor
Pojęcie Wielkiego Atraktora wyłoniło się w latach 70. i 80. XX wieku, gdy astronomowie analizowali tzw. prędkości szczątkowe (peculiar velocities) galaktyk — czyli odchylenia ich ruchu od prostego prawa Hubble’a. Badania wykazały, że lokalne grupy galaktyk poruszają się z prędkościami rzędu kilkuset km/s w jednym kierunku, co sugerowało obecność dużego skupiska masy, które wpływa na te ruchy.
Czym jest Wielki Atraktor?
Wielki Atraktor to niekoniecznie pojedynczy obiekt, lecz raczej rozległy rejon o zwiększonej gęstości materii: skupiska galaktyk, gromady (np. w rejonie gromady Norma, znanej też jako Abell 3627) oraz rozproszone ciemne halo. Szacuje się, że jego masa jest rzędu 10^16–10^17 mas Słońca, czyli porównywalna z masą dziesiątek tysięcy galaktyk podobnych do Drogi Mlecznej.
Wpływ na ruch galaktyk
Wpływ Wielkiego Atraktora przejawia się jako dodatkowy składnik prędkości galaktyk ponad ekspansję Wszechświata. Nasza Lokalna Grupa, a więc i Droga Mleczna, ma tzw. prędkość osobliwą (peculiar velocity) w kierunku rejonu Wielkiego Atraktora rzędu kilkuset km/s (często cytowana wartość to ~600 km/s). Jednak Wielki Atraktor nie jest jedynym czynnikiem — dalsze masywne struktury, jak supergromada Shapleya, także przyczyniają się do kształtowania pola grawitacyjnego w naszej okolicy kosmicznej.
Trudności obserwacyjne i najnowsze badania
Obserwacje rejonu Wielkiego Atraktora są utrudnione przez tzw. Zone of Avoidance — obszar nieba zasłonięty przez pył i gwiazdy Drogi Mlecznej, co utrudnia widzenie odległych obiektów w zakresie optycznym. Aby to obejść, astronomowie korzystają z przeglądów w podczerwieni, w zakresie radiowym i rentgenowskim (np. przeglądy 2MASS, ROSAT) oraz z mapowania prędkości galaktyk.
W 2014 roku zaproponowano koncepcję Laniakea — większego, połączonego systemu, którego pole przyciągania obejmuje naszą Grupę Lokalną; Wielki Atraktor leży w jego centralnym rejonie konwergencji. Badania nadal trwają: coraz dokładniejsze pomiary odległości i prędkości galaktyk pomagają lepiej określić masę, strukturę i rzeczywisty wpływ tego regionu.
Znaczenie w kosmologii
Analiza ruchów galaktyk związanych z Wielkim Atraktorem pozwala lepiej zrozumieć rozkład materii (w tym ciemnej materii) we Wszechświecie oraz testować modele ewolucji struktury kosmicznej. Obserwacje te łączone są z pomiarami dipola promieniowania tła (CMB), co daje spójny obraz ruchu naszej galaktyki względem reszty kosmosu.
Podsumowując: Wielki Atraktor to rozległy rejon o znacznej masie, który wpływa na ruchy galaktyk na setkach milionów lat świetlnych. Jego dokładna natura i pełny zakres działania są wciąż przedmiotem badań, lecz już dziś wiadomo, że jest kluczowym elementem lokalnej struktury Wszechświata i jednym z głównych czynników determinujących prędkości szczątkowe w naszym sąsiedztwie kosmicznym.
