Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) to pospolity, niegroźny dla człowieka wąż wodno-lądowy. Często spotykany jest w pobliżu zbiorników wodnych i żeruje głównie na płazach oraz rybach i drobnych kręgowcach — w tekście poniżej zachowano oryginalne odwołania do źródeł i terminów: zaskroniec zwyczajny, płazach.

Wygląd i rozmiary

Zaskroniec zwyczajny osiąga zwykle 60–100 cm długości całkowitej; u największych okazów zdarzają się osobniki przekraczające 150 cm. Samice bywają przeciętnie nieco większe od samców. Grzbiet ma silnie karbowane łuski; ubarwienie jest zmienne — od oliwkowo-zielonego, przez szare i brązowe, po czarne. Charakterystycznym znakiem wielu osobników jest jasny, najczęściej żółty lub biały, „kołnierzyk” za głową, który może mieć postać pojedynczego pasma lub być podzielony; u niektórych populacji ten kołnierz jest słabo widoczny lub go brak. Młode osobniki bywają wyraźniej ubarwione i bardziej kontrastowe niż dorosłe.

Rozmieszczenie geograficzne

Zaskroniec jest szeroko rozpowszechniony w Europie kontynentalnej, od środkowej Skandynawii po południowe Włochy. Występuje także na obszarach Bliskiego Wschodu oraz w północno-zachodniej Afryce. Wskutek dużej zmienności lokalnych populacji w obrębie zasięgu obserwuje się różnice w ubarwieniu i zwyczajach.

W Wielkiej Brytanii zaskroniec jest jednym z zaledwie trzech rodzimych gatunków węży — obok żmii zygzakowatej i węża gładkiego. Występuje przede wszystkim na nizinnych obszarach Anglii i Walii, jest niemal nieobecny w Szkocji i nie występuje naturalnie w Irlandii, która nie ma rodzimych gatunków węży.

Biologia, dieta i zachowanie

Zaskroniec jest w dużym stopniu związany z wodą — sprawnie pływa i nurkuje. Podstawą diety są płazy (żaby, ropuchy, traszki), ale zjada też ryby, jaszczurki, oraz rzadziej drobne ssaki i ptaki. Poluje aktywnie, często przy brzegu i w płytkiej wodzie. W razie zagrożenia najczęściej ucieka; potrafi także naśladować martwego zwierzęcia (tzw. thanatoza), chwyta się za ogon w krzakach i więdnie, a czasem wibruje ogonem, imitując żerujące szczątki, co ma odstraszać drapieżniki.

Zaskrońce są jajorodne — kopulacja odbywa się wiosną, a samica składa od kilku do kilkudziesięciu jaj (zwykle 7–40, zależnie od rozmiaru) w ukrytych, wilgotnych miejscach (gniazda rozkładającego się materiału roślinnego, sterty kompostu). Jaja inkubują kilka — kilkanaście tygodni, w zależności od temperatury. Zimą gady te zapadają w okresową hibernację, często w grupach w tzw. zimowiskach.

Różnice taksonomiczne i odkrycie nowego gatunku

Do niedawna wiele zachodnioeuropejskich populacji zaskrońca klasyfikowano jako jeden gatunek Natrix natrix. Badania genetyczne wykazały jednak, że istnieją wyraźne różnice, co doprowadziło do wydzielenia przynajmniej jednego odrębnego gatunku. W tekście oryginalnym zachowano wzmiankę o dwu formach występujących w Wielkiej Brytanii: tradycyjnej formie Natrix natrix (oliwkowo-zielona z żółtym lub czarnobiałym „kołnierzem”) oraz formie zachodnioeuropejskiej, opisywanej obecnie jako Natrix helvetica — szaro-brązowej, często z ciemnymi paskami i pozbawionej wyraźnej obroży. Różnica ta została potwierdzona badaniami i uznana za rozdział na odrębne taksony: gatunek typu natrix i nowo wydzielone formy; zmianę tę opisano po kompleksowych analizach genetyki przeprowadzonych m.in. przez Instytut Badawczy Senckenberg, który badał ponad 1600 osobników.

Znaczenie ekologiczne i zagrożenia

Zaskroniec odgrywa ważną rolę w kontroli populacji płazów i niektórych bezkręgowców oraz jako element łańcucha pokarmowego (pokarm dla ptaków drapieżnych, lisów i innych ssaków). Główne zagrożenia dla zaskrońca to:

  • utrata i degradacja siedlisk wodno-błotnych (melioracje, osuszanie torfowisk i łąk),
  • zanieczyszczenie wód (chemikalia, eutrofizacja),
  • bezpośrednie prześladowania przez ludzi (błędne przekonania i lęk),
  • śmiertelność na drogach oraz kolizje z maszynami rolniczymi i pracami budowlanymi,
  • zmiany klimatu wpływające na okresy aktywności i rozmnażania.

Ochrona

W wielu krajach zaskroniec jest objęty ochroną prawną — zabrania się jego zabijania oraz nieuzasadnionego chwytania i przetrzymywania. Pomocne dla ochrony gatunku są działania takie jak zachowanie i odtwarzanie stref brzegu i wilgotnych łąk, tworzenie przejść dla zwierząt przy drogach, ochrona zimowisk oraz edukacja społeczeństwa, która zmniejsza przypadki nieuzasadnionego zabijania. Choć globalnie gatunek bywa oceniany jako mało zagrożony, lokalne populacje mogą wymagać szczególnej ochrony i monitoringu.

Jak rozpoznać i postępować

Zaskroniec jest wężem niegroźnym dla ludzi — nie posiada jadnych gruczołów jadowych. W razie spotkania najlepiej zachować spokój, nie płoszyć zwierzęcia i pozwolić mu odejść. Z powodu podobieństw barwnych bywa mylony z żmiją zygzakowatą; różnice to m.in. gładszy profil głowy (u żmii wyraźnie trójkątny), okrągłe źrenice (nie pionowe) i brak wyraźnego zygzakowatego wzoru u wielu zaskrońców. Edukacja i umiejętność rozpoznawania pomagają w ograniczaniu niepotrzebnych zabójstw tych pożytecznych gadów.

Podsumowując, zaskroniec zwyczajny to powszechny, wodno-lądowy wąż o dużej zmienności zasięgowej i morfologicznej, istotny w ekosystemach wodno-błotnych. W świetle nowszych badań genetycznych część populacji została wyodrębniona taksonomicznie (patrz wzmianka o gatunku typu natrix i wynikach badań genetycznych Instytutu Senckenberg).