Przegląd dzieła

Ołtarz Gandawski, znany także jako Het Lam Gods (Adoracja Mistycznego Baranka), to rozbudowany poliptyk ukończony w 1432 roku, uważany za jedno z najważniejszych dzieł wczesnoflamandzkiego malarstwa. Zlecenie na ołtarz złożył zamożny kupiec Joost Vijdt dla jego prywatnej kaplicy w katedrze św. Bawona w Gandawie; prace rozpoczął Hubert van Eyck, a ukończył jego młodszy brat Jan van Eyck. Po dziś dzień dzieło jest wystawione w katedrze, będącej częścią spuścizny artystycznej Belgia.

Budowa i ikonaografia

Ołtarz składa się z 24 oprawionych paneli ułożonych w kilku rzędach, które przedstawiają odmienne sceny w zależności od tego, czy skrzydła są otwarte, czy zamknięte. Centralnym obrazem po rozwarciu jest scena Adoracji Baranka — Baranek symbolizuje Baranka Bożego, nad którym unosi się gołębica jako znak Ducha Świętego. W górnym rzędzie centralnego pola ukazano Chrystusa Króla między Maryją i Janem Chrzcicielem, a skrzydła wewnętrzne wypełniają anioły (w tym chóry i muzykujące postacie, anioły) i liczne procesje postaci reprezentujących różne stany: biskupów, rycerzy, proroków, pielgrzymów i świeckich.

  • Na zewnętrznych stronach zamkniętego ołtarza widnieją postacie pierwszych ludzi: Adam i Ewa.
  • Dolne pola centralne ukazują scenę liturgiczną z adoracją Baranka.
  • W zamkniętej formie widoczne są motywy Zwiastowania oraz portrety darczyńców — Joosta Vijdta i jego żony.

Technika i styl

Dzieło wykonano na drewnie i malowano farbami olejnymi, co w pracach wczesnoflamandzkich umożliwiło osiągnięcie niezwykłej szczegółowości powierzchni i bogactwa przezroczystych łógów kolorystycznych. Zastosowanie oleju pozwoliło na drobiazgową pracę nad fakturą tkanin, kamieni, piór i powierzchni metalowych, co przyczyniło się do jego uznania za jedno z przełomowych osiągnięć technicznych epoki.

Historia, ramy i zniszczenia

Na ramie dzieła zachowała się inskrypcja przypisująca autorstwo Hubertowi i Janowi — Hubert miał „rozpocząć” pracę, a Jan ją „dokończyć”. Oryginalna, bogato rzeźbiona rama i obudowa uległy zniszczeniu w okresie reformacji, kiedy wiele elementów sakralnych zostało usuniętych lub uszkodzonych. Niektóre źródła spekulują, że mechanika skrzydeł mogła mieć dodatkowe rozwiązania techniczne, np. napędzane mechanizmy, ale brakuje jednoznacznych dowodów archeologicznych.

Kradzież, kopie i kultura

W 1934 roku z ołtarza skradziono dolny lewy panel zwany „Sędziami sprawiedliwymi” — oryginał nigdy nie został odnaleziony. W 1945 roku panel zastąpiono kopią wykonaną przez Jefa Vandervekena. Sprawa kradzieży zainspirowała literaturę i spekulacje: w powieści La Chute Alberta Camusa znajdujemy nawiązania do głośnej straty, a w 2010 roku holenderski dziennikarz Karl Hammer opisał w publikacji hipotezy o zaangażowaniu różnych grup w próbę odnalezienia zaginionego panelu. Kopia i zaginiony oryginał stały się też przedmiotem licznych badań i debat historyków sztuki.

Znaczenie i konserwacja

Ołtarz Gandawski uważany jest za kamień milowy sztuki niderlandzkiej, łączący religijną symbolikę z realistyczną obserwacją świata. Przez wieki dzieło było przedmiotem wielu interwencji konserwatorskich; w XX i XXI wieku prowadzone konserwacje miały na celu odsłonięcie oryginalnych kolorów i stabilizację warstw malarskich. Po otwarciu, przy pełnym rozłożeniu skrzydeł, ołtarz mierzy około 3,5 na 4,6 metra, co sprawia, że jest to jeden z największych zachowanych paneli ołtarzowych tego okresu.

Więcej informacji o szczegółach ikonograficznych i wynikach badań można znaleźć w opracowaniach naukowych oraz katalogach muzealnych; podstawowe informacje występują także w opracowaniach dostępnych on-line, które warto skonsultować, aby poznać najnowsze ustalenia badawcze dotyczące ołtarza i jego autorów.

W artykule użyto odnośników do materiałów źródłowych i opracowań, które formalnie można znaleźć z użyciem odnośników takich jak katedra św. Bawona, opracowania o reformacji, analizy ikonograficzne Chrystusa Króla i postaci świętych, a także tekstów poświęconych konkretnym motywom, np. Janowi Chrzcicielowi, aniołom, Adamowi i Ewie oraz symbolicznemu przedstawieniu Ducha Świętego. Dla zainteresowanych polecane są także specjalistyczne katalogi kolekcji i monografie o Jan van Eycku oraz prace poświęcone dziełom jego warsztatu.