Klauzula Filioque jest częścią Credo Nicejskiego, co do której nie wszyscy chrześcijanie się zgadzają. Filioque pochodzi z języka łacińskiego. W kontekście (Credo Nicejskiego) oznacza i od Syna (ang. "and from the Son"). Głównymi zainteresowanymi stronami sporu są Kościół Rzymskokatolicki i Wschodni Kościół Prawosławny. Wschodni Kościół Prawosławny odrzuca tę zmianę, natomiast Kościół Katolicki oraz większość protestantów i Kościół Anglikański akceptują ją lub używają jej w liturgii.
Tekst łaciński podany jest poniżej, zmiana jest podkreślona. Zostało to dodane w wersji katolickiej. Powszechnie stosowana łacińska forma Credo (z modyfikacją) brzmi:
Credo in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem; qui ex Patre Filioque procedit; qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur; qui locutus est per prophetas.
Krótka historia wprowadzenia
- Pierwsze wspomnienia o dodaniu Filioque pochodzą z kręgu Kościołów hiszpańskich — formalne włączenie tej formuły przypisuje się synodowi w Toledo w 589 roku, gdzie użyto jej w walce z ariaństwem.
- W kolejnych wiekach fragment stopniowo rozpowszechnił się w liturgii zachodniej i ostatecznie stał się powszechną częścią wersji łacińskiej Credo w Kościele Zachodnim.
- Wschodni Kościół prawosławny zachował oryginalne brzmienie Konstanto‑nopolitańskiego Credo (bez filioque). Kontrowersje związane z dodaniem tej klauzuli były jednym z istotnych czynników prowadzących do Schizmy Wschodnio‑Zachodniej w 1054 roku.
- W XV wieku na Soborze w Florencji niektóre delegacje prawosławne zgodziły się na pewne zachodnie formy, ale uchwały te nie zostały zaakceptowane przez większość prawosławnych Kościołów lokalnych po powrocie delegatów.
Główne argumenty teologiczne
- Argumenty Kościoła Zachodniego (łacińskiego):
- Stwierdzenie ma wyrażać wewnętrzne życie Trójcy Świętej i jedność osób Boskich — podkreśla współdziałanie Ojca i Syna w działaniu Ducha Świętego.
- Wielu zachodnich teologów, od św. Augustyna wzwyż, używa pojęć, w których słowo łacińskie proceditekporeusis.
- Dla wielu Kościołów zachodnich dodatek stanowi pogłębienie doktryny, nie zaś zmianę jej istoty.
- Argumenty Kościoła Wschodniego (prawosławnego):
- Krytyka proceduralna: nie wolno samowolnie zmieniać formuły spornej ustalonej przez sobory powszechne — dodanie filioque bez zgody całego Kościoła jest niedopuszczalne.
- Krytyka teologiczna: w tradycji greckiej pojęcie ekporeusis (źródłowy wyjście) zarezerwowane jest tylko dla Ojca — Ojciec jest jednoosobowym "źródłem" (monarchią) Trójcy; stwierdzenie, że Duch pochodzi także od Syna, zagraża tej zasadzie i może rozmazywać rozróżnienie osób boskich.
- Przez wieki wschodni Ojcowie Kościoła (np. św. Jan Damasceński) stanowczo podkreślali wyłączną rolę Ojca jako źródła.
Różnice językowe i terminologiczne
Warto zwrócić uwagę na subtelną, ale ważną różnicę językową: greckie ekporeusis znaczy raczej „pochodzenie” w sensie źródła, natomiast łacińskie processio (od którego pochodzi procedit Ekumeniczne próby pojednania
Znaczenie dla wiernych i liturgii
W Kościołach prawosławnych i większości Kościołów wschodnich używa się wersji Credo bez filioque, co ma znaczenie zarówno doktrynalne, jak i tożsamościowe. W Kościele rzymskokatolickim filioque jest przyjęte i występuje w większości liturgii łacińskich. W wielu tradycjach protestanckich formuła zależy od dziedzictwa liturgicznego — większość kościołów protestanckich Zachodu przejęła łacińskie brzmienie Credo z filioque.
Podsumowanie
Spór o Filioque łączy wymiar historyczny, kanoniczny i teologiczny. Z jednej strony jest to kwestia zmiany tekstu wyznania sformułowanego przez sobory powszechne; z drugiej — subtelna różnica w myśleniu teologicznym i językowym na temat wewnętrznych relacji osób Trójcy. Współczesny dialog ekumeniczny stopniowo wyjaśnia nieporozumienia i poszukuje formuł, które pozwolą zachować prawosławne rozróżnienie źródła Ojca oraz zachodnie akcenty na jedność działania Ojca i Syna bez złamania zasad tradycji drugiej strony.