Nowotwory oka — definicja, przyczyny, objawy i leczenie

Nowotwory oka — kompleksowy przewodnik: definicja, przyczyny, objawy, diagnostyka i nowoczesne leczenie. Objawy u dzieci i przerzuty — kiedy zgłosić się do okulisty?

Onkologia okulistyczna jest dziedziną medycyny zajmującą się nowotworami dotyczącymi oka i jego przydatków. Rak oka może dotyczyć wszystkich części oka.

Rak oka może rozpocząć się w oku i może mieć przerzuty (rozprzestrzeniać się do oka z innego narządu). Dwa najczęstsze nowotwory, które rozprzestrzeniają się do oka z innego narządu to rak piersi i rak płuc. Inne mniej powszechne miejsca pochodzenia obejmują prostatę, nerkę, tarczycę, skórę, okrężnicę i krew lub szpik kostny.

Nowotwory oka u dzieci: Najczęstszym pierwotnym nowotworem oka u dzieci jest retinoblastoma. W krajach o dobrze rozwiniętej opiece medycznej wczesne rozpoznanie i leczenie pozwalają osiągnąć bardzo wysokie wskaźniki wyleczenia (rzędu około 95% przeżyć), jednak rokowanie zależy od stopnia zaawansowania choroby i formy (dziedziczna vs. niedziedziczna). Ponadto retinoblastoma wiąże się z ryzykiem utraty wzroku oraz — w postaciach dziedzicznych — z możliwością wystąpienia innych nowotworów w przyszłości.

Co to są nowotwory oka?

Nowotwory oka to zarówno pierwotne guzy rozwijające się z tkanek oka (np. czerniak naczyniówki, siatkówczak/retinoblastoma u dzieci), jak i wtórne zmiany przerzutowe pochodzące z innych narządów. Mogą zajmować różne części oka: spojówkę, rogówkę, twardówkę, naczyniówkę, siatkówkę, ciało szkliste czy gruczoły przyoczodołowe.

Przyczyny i czynniki ryzyka

• Typ guza: różne nowotwory mają różne czynniki wywołujące — np. retinoblastoma jest często związany z mutacją genu RB1.
• Czynniki genetyczne: dziedziczne mutacje zwiększają ryzyko (retinoblastoma, niektóre rzadkie guzy).
• Wiek: pewne nowotwory występują częściej u dzieci (retinoblastoma), inne u dorosłych (np. czerniak naczyniówki).
• Choroby ogólnoustrojowe i nowotwory złośliwe w przeszłości — przerzuty do oka najczęściej pochodzą z raka piersi i raka płuc.
• Czynniki środowiskowe i demograficzne: np. jasna karnacja i jasne oczy bywają wymieniane jako czynniki ryzyka czerniaka gałki ocznej, choć związek z ekspozycją na UV jest mniej jednoznaczny niż w przypadku czerniaka skóry.

Objawy

Objawy zależą od lokalizacji i wielkości guza, mogą być subtelne lub nagłe:

• pogorszenie ostrości wzroku;
• zaburzenia pola widzenia (ucięcie pola, zaciemnienia);
• mrówki, błyski świetlne, unoszące się „plamki” (zaburzenia w ciele szklistym);
• leukocoria (białe odbicie źrenicy) — szczególnie charakterystyczna dla retinoblastomy u dzieci;
• czerwone, bolesne oko lub nawracające zapalenia niewrażliwe na leczenie;
• widoczny guz na spojówce lub powiece;
• wytrzeszcz oka lub asymetria gałek ocznych;
• bóle oka lub głowy (w późniejszych stadiach).

Rozpoznanie

Diagnostyka prowadzona jest przez okulistę (często specjalistę okulistyki onkologicznej) i obejmuje:

• dokładne badanie okulistyczne z rozszerzeniem źrenicy (oftalmoskopia);
• badanie obrazowe: ultrasonografia gałki ocznej (B-scan), OCT (tomografia koherentna), angiografia fluoresceinowa;
• RTG, tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) w celu oceny lokalnego zaawansowania oraz wykrycia przerzutów;
• badania ogólnoustrojowe — zwłaszcza przy podejrzeniu nowotworu przerzutowego (badania obrazowe klatki piersiowej, jamy brzusznej, badania laboratoryjne);
• w niektórych sytuacjach biopsja (pobrane tkanki) — jednak w przypadku pewnych nowotworów wewnątrzgałkowych (np. czerniaka naczyniówki) biopsja jest wykonywana rzadziej ze względu na ryzyko rozsiewu i dostępność rozpoznania na podstawie badań obrazowych.

Leczenie

Leczenie zależy od typu guza, lokalizacji, wielkości i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W terapii uczestniczy zespół: okulista-onkolog, onkolog ogólny, radioterapeuta i inni specjaliści.

• Leczenie miejscowe/paletowe: krioterapia, laseroterapia, fotokoagulacja, termoterapia — stosowane w mniejszych guzach lub jako uzupełnienie terapii.
• Radioterapia: brachyterapia (plaque radiotherapy), protonoterapia, radioterapia zewnętrzna — często stosowane w leczeniu czerniaka naczyniówki i przy zachowaniu gałki ocznej.
• Chirurgia: lokalne wycięcie guza, ewentualnie enukleacja (usunięcie gałki ocznej) w przypadkach zaawansowanych lub gdy nie można uratować widzenia; po enukleacji możliwe jest zastosowanie protezy ocznej i rehabilitacja kosmetyczna.
• Chemioterapia: systemowa, a w retinoblastomie także chemioterapia dostarczana do tętnicy ocznej (intra-arterial) lub podawana miejscowo (np. iniekcje do ciała szklistego) — metody istotne zwłaszcza u dzieci.
• Leczenie celowane i immunoterapia: stosowane przy wybranych przerzutach i typach nowotworów; decyzje zależą od mutacji nowotworowych i typu pierwotnego guza.
• Leczenie przerzutów: koncentruje się na terapii pierwotnego nowotworu i leczeniu ogólnoustrojowym (chemioterapia, leczenie ukierunkowane), a także leczeniu miejscowym zmian w oku dla łagodzenia objawów.

Rokowanie

Rokowania zależą od rodzaju nowotworu i stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania. Dla retinoblastomy wczesne wykrycie wiąże się z wysokimi wskaźnikami wyleczeń (w krajach z dobrą opieką medyczną), ale może pozostać ryzyko utraty wzroku. W przypadku czerniaka naczyniówki najistotniejszym zagrożeniem są przerzuty (najczęściej do wątroby), które wpływają na długoterminowe przeżycie. Nowotwory przerzutowe oka zwykle odzwierciedlają zaawansowanie choroby ogólnoustrojowej i wymagają leczenia systemowego.

Profilaktyka i badania kontrolne

• Nie ma uniwersalnej profilaktyki większości nowotworów oka, jednak ważne są regularne badania okulistyczne, zwłaszcza u dzieci i u osób z czynnikami ryzyka.
• Badania przesiewowe u noworodków i niemowląt (np. ocena odruchu źrenicznego, oglądanie dna oka) pomagają we wczesnym wykryciu retinoblastomy.
• Genetyczne poradnictwo i badania molekularne są istotne w rodzinach z historią retinoblastomy.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

• przy nagłym pogorszeniu widzenia, pojawieniu się leukocorii u dziecka (białe odbicie źrenicy), nowych mroczkach lub błyskach świetlnych,
• przy przewlekłym zaczerwienieniu, bólu oka niewyjaśnionym leczeniem,
• gdy pojawi się guz widoczny na powiece lub spojówce,
• jeśli pacjent ma rozpoznany nowotwór w innym narządzie i występują nowe objawy ze strony oka — wymagana jest ocena okulistyczna w kierunku przerzutów.

Podsumowanie: Nowotwory oka to grupa schorzeń o różnym pochodzeniu i przebiegu: od wyleczalnych przy wczesnym wykryciu (np. retinoblastoma u dzieci) po poważne choroby z ryzykiem przerzutów. Wczesna diagnostyka, opieka specjalistyczna okulologiczna i współpraca multidyscyplinarna zwiększają szanse na zachowanie życia i, tam gdzie to możliwe, wzroku.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest onkologia okulistyczna?

P: Które części oka mogą być dotknięte rakiem oka?

P: Czy rak oka może pochodzić z innych części ciała?

P: Które nowotwory są najczęstszymi przyczynami raka oka z przerzutami?

P: Jakie są mniej powszechne miejsca pochodzenia raka oka z przerzutami?

P: Kto najczęściej choruje na raka oka?

P: Jaki jest wskaźnik wyleczeń w przypadku raka oka?

Szukaj według litery