Euglena to duży rodzaj jednokomórkowych protistów: mają one zarówno cechy roślinne, jak i zwierzęce. Wiele gatunków jest zielonych i zdolnych do fotosyntezy, ale potrafią też pobierać pokarm ze środowiska, gdy brakuje światła.

Wszystkie żyją w wodzie, a poruszają się za pomocą flagellum. Jest to cecha charakterystyczna dla zwierząt. Większość ma chloroplasty, które są charakterystyczne dla alg i roślin. Chloroplasty euglen idów zawierają chlorofil a i b i pochodzą ze wtórnej endosymbiozy, co tłumaczy połączenie cech roślinnych i zwierzęcych.

Uważa się, że euglenidy wywodzą się od przodka, który przejął zielone algi w drodze wtórnej endosymbiozy. Dzięki temu ich chloroplasty są podobne do tych spotykanych u zielonych alg i roślin, a jednocześnie komórka zachowała typowe dla protistów organelle i mechanizmy ruchu.

Opisano już ponad 1000 gatunków Eugleny, a jeszcze więcej czeka na odkrycie. Ich wzajemne relacje są analizowane. Gatunki różnią się budową, sposobem odżywiania i środowiskiem życia; najczęściej badanym przedstawicielem jest Euglena gracilis, wykorzystywana w badaniach biologicznych i biotechnologicznych.

Morfologia i budowa komórki

Euglena ma wydłużony, wrzecionowaty kształt. Zewnętrzną warstwę tworzy pelikula — zestaw elastycznych pasków białkowych, które pozwalają na zmianę kształtu (tzw. metaboły) i chronią komórkę. Wewnątrz znajduje się jądro komórkowe, chloroplasty (jeśli występują), wodniczka tętniąca (kontraktlowa) do regulacji ciśnienia osmotycznego oraz magazynowy polisacharyd paramylon (rodzaj beta-glukanu, różny od skrobi roślinnej).

Typowym organellum jest także plamka oczna (stigma) związana z fotoreceptorem przy podstawie flagellum — umożliwia to reagowanie na światło i wykonywanie ruchów fototaktycznych w kierunku korzystniejszego oświetlenia.

Odżywianie i metabolizm

Wiele euglen ma chloroplasty i prowadzi fotosyntezę (autotrofia). Jednak liczne gatunki są mixotroficzne — w świetle fotosyntetyzują, a w ciemności mogą pobierać substancje organiczne z otoczenia (osmotrofia) lub, u niektórych, połykać drobne cząstki (fagotrofia). Dzięki temu potrafią przetrwać w zmiennych warunkach środowiskowych.

Ruch i zmysły

Ruch euglen jest realizowany głównie przez jedną lub dwie wici (flagella). Ponadto wiele gatunków wykazuje charakterystyczny sposób poruszania się — ruch euglenoidalny (metabolia), polegający na falowym przesuwaniu się pasków pelikuli, co pozwala im pełzać po podłożu. Dzięki stigmie i układowi fotoreceptorów reagują na kierunek światła, co ułatwia im odnajdywanie optymalnych warunków do fotosyntezy.

Rozmnażanie

Euglena rozmnaża się głównie bezpłciowo przez podział komórki na pół (podział podłużny). Do tej pory u większości gatunków nie zaobserwowano procesów płciowych typowych dla roślin czy zwierząt, choć badania nad cyklem życiowym i wymianą materiału genetycznego trwają.

Siedlisko i znaczenie ekologiczne

Większość euglen występuje w wodach słodkich (stawy, jeziora, zbiorniki stojące), niektóre występują w wodach słonych i w wilgotnych glebach. Często spotykane są w wodach bogatych w substancje organiczne, gdzie mogą tworzyć zakwity. Stanowią ważny element łańcucha pokarmowego — są pokarmem dla drobnych zwierząt wodnych i planktonu.

Taksonomia i znaczenie dla człowieka

Eugleny należą do grupy euglenidów (Euglenozoa/Euglenida) i przez długi czas ich pozycja systematyczna była przedmiotem debat. Dziś umieszcza się je wśród protistów, blisko innych euglenozoów. Euglena gracilis jest szeroko stosowana jako organizm modelowy w badaniach biologicznych, m.in. nad fotosyntezą, biochemicznymi mechanizmami adaptacji i biotechnologią.

W praktyce eugleny mają zastosowania w biotechnologii: bada się je jako potencjalne źródło biopaliw, do oczyszczania ścieków oraz jako żywe biosensory do wykrywania zanieczyszczeń wodnych. Dodatkowo są wskaźnikami jakości wód — zmiany w ich liczebności mogą świadczyć o eutrofizacji lub zanieczyszczeniu.

Podsumowanie

Euglena to ciekawy przykład organizmu łączącego cechy roślinne i zwierzęce — jednocześnie fotosyntetyzujący i zdolny do pobierania pokarmu z otoczenia. Dzięki elastycznej pelikuli, ruchowi flagellarno-metabolidalnemu oraz zdolnościom metabolicznym doskonale przystosowuje się do zmiennych warunków środowiska, co czyni ją przedmiotem intensywnych badań naukowych i praktycznych zastosowań.