Przegląd i znaczenie

Teatr elżbietański to określenie używane w odniesieniu do rozkwitu angielskiego dramatu renesansowego przypadającego na przełom XVI i XVII wieku. Nazwa wiąże się z panowaniem królowej Elżbiety I, do której odsyła tradycyjna etykieta Elżbieta I, i z okresem obejmującym daty panowania wymieniane w opracowaniach historycznych 1558–1603. Termin ten bywa jednak nieco uproszczony: rozwój sceny kontynuował się także za panowania kolejnych monarchów, zwłaszcza Jakuba I Jakub I i Karola I Karol I, stąd często używa się też określeń takich jak dramat jacobiański czy karoliński, wywodzących się z łacińskich form imion monarchów Jacobus / Carolus.

Cechy sceniczne i przestrzeń teatru

Przełomowym momentem była budowa pierwszego stałego teatru w Londynie w 1576 roku, znanego w źródłach po prostu jako The Theater, co uznawane jest za początek nowej organizacji przestrzeni widowiskowej 1576. Powstanie stałych budynków w rejonie południowego brzegu Tamizy, w tym Kurtyny, Róży, Łabędzia, a w końcu słynnego Globe, zmieniło praktykę sceniczną: aktorzy przestali wędrować wyłącznie z miejsca na miejsce i mogli liczyć na stałą publiczność oraz reżyserię spektakli. Teatr elżbietański wyróżniał się otwartą przestrzenią widowni, wielopoziomowymi lożami oraz wyniesioną sceną otoczoną z trzech stron przez widzów i wspieranymi dekoracjami prostymi, opartymi głównie na zmiennym oświetleniu i kostiumach.

Gatunki, język i dramaturdzy

Dramatopisarze tej epoki pracowali w szerokim spektrum form: od klasycznych tragedii tragedia i komedii komedia, przez nowatorskie sztuki historyczne opowiadające o dziejach Anglii, po utwory mieszane łączące elementy grozy, polityki i humoru. Wśród najważniejszych twórców należy wymienić Williama Szekspira, Christophera Marlowe'a i innych dramatopisarzy, których dzieła często czerpały z przeszłości — przykładem są dramatyczne wersje losów władców w sztukach takich jak Ryszard III W. Szekspira Ryszard III czy Edward II C. Marlowe'a Edward II. Język sceniczny przechodził ewolucję: od wcześniejszych form wiersza rymowanego wiersz rymowany do coraz powszechniejszego użycia wiersza bezrymowego, zwanego blank verse blank verse, przy jednoczesnym zastosowaniu prozy, zwłaszcza w scenach komicznych i dialogach pomiędzy postaciami niższego stanu.

Organizacja środowiska scenicznego

Aktorzy działali w zawodowych trupach wspieranych przez mecenasów i właścicieli teatrów; repertuar tworzyli zarówno autorzy związani z konkretnymi zespołami, jak i wolni dramaturdzy. Stała infrastruktura umożliwiła rozwój technik scenicznych, szkolenia aktorskie i budowanie repertuaru sezonowego. Sceny publiczne przyciągały widzów z różnych warstw społecznych — od prostych stojących na dziedzińcu tzw. groundlings, po zamożne loże; spektakle łączyły elementy rozrywki, dydaktyki i komentarza politycznego, będąc często podatne na krytykę moralną i religijną.

Zamknięcie teatrów i skutki długofalowe

Rozkwit teatru elżbietańskiego został przerwany w 1642 roku, gdy w trakcie wczesnych faz wojny domowej w Anglii władza parlamentarzystów i wpływ ruchów purytańskich doprowadziły do nakazu zamknięcia teatrów 1642. Konflikt społeczny i religijny, określany szeroko jako angielska wojna domowa English Civil War, oraz sprzeciw purytanów Purytanie wobec widowisk doprowadziły do osiemnastu lat przerwy w funkcjonowaniu sceny publicznej, aż do Restauracji monarchii w 1660 roku 1660, kiedy to Karol II Karol II i nowy porządek Restauracji Restauracja przywrócili teatry — lecz w formie znacząco zmienionej, zapoczątkowując okres określany jako Restoration drama.

Rozróżnienia i dziedzictwo

W historiografii rozróżnia się fazy rozwoju angielskiego dramatu renesansowego: elżbietańską, jacobiańską i karolińską, chociaż granice tych okresów bywają płynne. Dziedzictwo teatru elżbietańskiego jest widoczne w języku dramatycznym, w konstrukcji postaci i w trwałym kanonie sztuk, które do dziś bywają wystawiane i studiowane. Wpływ tej tradycji sięga szerzej niż Anglia — przekształciła ona europejskie podejście do teatru jako miejsca spotkania literatury, polityki i masowej rozrywki.

Przydatne odnośniki