Cyklostomy (lub Cyclostomata) to minogi i morświny. Są to jedyne żyjące dwie grupy ryb bezszczękowych (Agnatha). Cechą charakterystyczną cyklostom jest okrągły, ssawkowaty otwór gębowy — stąd nazwa Cyclostomata, czyli „okrągłe usta”. U tych zwierząt brak jest szczęk, a jama gębowa pełni funkcję przystosowaną do przyssania lub zjadania padliny.
Morfologia i anatomia
Cyklostomy mają wydłużone, wężowate ciało pozbawione parzystych płetw. Posiadają chrzęstny mózgoczaszkę (cranium) i prymitywny układ osiowy — notochord utrzymuje się przez całe życie, a prawdziwe kręgi kostne są nieobecne. Zamiast typowych kręgów występują u nich elementy chrzęstne nazywane arcualia. Charakterystyczne cechy anatomiczne to też liczne workowate kieszonki skrzelowe i przedsionek nosowy (często pojedynczy otwór w przedniej części głowy).
mtDNA i badania rRNA wskazują, że żyjące agnaty są monofiletyczne — czyli pochodzą od wspólnego przodka. Obecnie wyróżnia się dwie główne linie: morświny (Myxini) oraz minogi (Petromyzontida / Hyperoartia).
Różnice między minogami a morświnami
- Minogi — wiele gatunków prowadzi pasożytniczy tryb życia, przyczepiają się do ryb za pomocą ssawkowatego pyska i zdrapują tkankę, używając rogowych zębów i tarczki językowej. Niektóre gatunki minogów są niemalże nieszkodliwe i niepasożytnicze; często występują w ekosystemach słodkowodnych lub jako gatunki anadromiczne (wpływają do słodkiej wody w celu tarła).
- Morświny — są głównie padlinożerne lub odżywiają się wnętrznościami martwych ryb; słyną z wytwarzania dużej ilości śluzu/wydzieliny obronnej. Morświny potrafią wiązać się w supeł (zawiązywać pętlę ciała), co pomaga im usuwać śluz i uzyskać siłę przy ugryzieniu lub przy wpychaniu się do padliny.
Tryb życia, rozmnażanie i ekologia
Cyklostomy występują głównie w środowiskach morskich (zwłaszcza morświny), ale minogi mogą zasiedlać także wody słodkie i środowiska przybrzeżne. Liczba znanych gatunków wynosi około 100 (łącznie minogi i morświny), choć odkrycia nowych taksonów i rewizje systematyczne nadal się zdarzają.
Rozmnażanie u minogów bywa dobrze zbadane — wiele gatunków jest anadromicznych: dorosłe osobniki migrują do rzek, tarło odbywa się w żwirowatych korytach, a po złożeniu ikry dorosłe minogi często giną. Rozwój przechodzi przez stadium larwalne (ammocoetes), które filtruje pokarm przez kilka lat, zanim przekształci się w dorosłą formę. U morświnów sposób rozmnażania i rozwój bywa mniej poznany — w niektórych grupach obserwuje się dłuższy okres rozwoju i dłuższe dojrzałe życie.
Znaczenie biologiczne i ochrona
Cyklostomy odgrywają ważną rolę ekologiczną: morświny przyspieszają rozkład i recykling materii organicznej w dnach morskich, a minogi wpływają na populacje ryb poprzez pasożytnictwo (u niektórych łowisk może to mieć znaczenie gospodarcze). Niektóre gatunki minogów są uważane za zagrożone wskutek zanieczyszczenia wód, regulacji koryt rzecznych, barier migracyjnych i nadmiernego odłowu. Ochrona siedlisk i monitorowanie populacji są istotne dla zachowania różnorodności tych prymitywnych kręgowców.
Podsumowując, cyklostomy są unikatową i ewolucyjnie ważną grupą kręgowców — bezszczękowymi, wydłużonymi zwierzętami z okrągłym pyskiem, różnymi trybami życia i szeregiem cech anatomicznych świadczących o ich odrębnym, bazalnym miejscu w ewolucji kręgowców.