Rozgwiazdy kruche to szkarłupnie z klasy Ophiuroidea. Dorosłe osobniki są powierzchownie podobne do rozgwiazd, ale stanowią inną grupę, z innymi larwami. Podobnie jak inne szkarłupnie, mają szkielet z wapiennych płytek i symetrię promienistą. Istnieje około 1500 różnych gatunków.

Zazwyczaj mają 5 ramion, które mogą rosnąć długo, do 60 cm, u największych gatunków. Centralny dysk kruchych gwiazd może mieć średnicę od trzech do ośmiu cali. W przeciwieństwie do rozgwiazd, żyją one głębiej w oceanie. Ophiuroidy znane są nawet z głębokości abisalnych (>6000 m). Rozgwiazdy kruche są jednak również częstymi członkami społeczności rafowych, gdzie ukrywają się pod skałami, a nawet wewnątrz innych organizmów żywych. Generalnie, gwiazdy kruche żyją poniżej 500m głębokości.

Budowa

Charakterystyczna cecha rozgwiazd kruchych to wyraźnie odgraniczony, stosunkowo płaski centralny dysk i silnie wysmukłe, ruchome ramiona. Szkielet tworzą wapienne płytki (ossikule) ułożone w segmenty, w ramionach często tworzące szkielet przypominający kręgi — to pozwala ramionom zginać się i poruszać dynamicznie.

  • Ambulakralia i podia: kanaliki ambulakralne są zamknięte (w przeciwieństwie do rozgwiazd), a przydatki (podia) zwykle nie mają przyssawek — służą głównie do manipulowania pokarmem i czucia, nie do przyczepiania się jak u rozgwiazd.
  • Ułożenie madreporitu i bursae: otwór przepuszczający wodę (madreporit) u większości spp. znajduje się na powierzchni oralnej (pod dyskiem). Pomiędzy ramionami znajdują się workowate przetchlinki zwane bursa, służące do wymiany gazowej i często do inkubacji jaj.
  • Układ pokarmowy: mają otwór gębowy na spodzie dysku i przewód pokarmowy zamknięty ślepo — u większości gatunków brak jest odbytowego otworu (anusa).
  • Brak pewnych narządów: w odróżnieniu od niektórych innych szkarłupni, rzadko występują pedicellariae czy papulae.

Występowanie i siedlisko

Rozgwiazdy kruche występują na wszystkich oceanicznych dnach — od strefy pływów po dna abisalne (>6000 m). Wiele gatunków zamieszkuje ławice mułu, skały, rafy koralowe, norki i szczeliny; spotyka się je też jako organizmy komensalne, ukrywające się wewnątrz gąbek, koralowców czy muszli. Niektóre gatunki preferują głębiny (>500 m), inne są pospolite na płytszych stanowiskach.

Odżywianie

Strategie zdobywania pokarmu są zróżnicowane:

  • Padlinożercami i detrytusożercami są liczne gatunki — zrywają cząstki organiczne z dna i resztki martwych organizmów.
  • Niektóre gatunki są aktywnymi drapieżnikami drobnych bezkręgowców.
  • Gatunki z grupy Euryalida (w tekście pojawione jako odszczepieńcami, które od czasu do czasu potrafią złapać jakąś małą zdobycz) — potocznie gwiazdy koszykowe — wysuwają silnie rozgałęzione ramiona do zawiesiny i odławiają plankton i drobne organizmy. Ramiona te tworzą „siatkę” umożliwiającą filtrację pokarmu.

Rozmnażanie i regeneracja

Większość rozgwiazd kruchych rozmnaża się płciowo z zapłodnieniem zewnętrznym; ujawniają się osobniki rozdzielnopłciowe, choć występują też formy rozmnażające się partenogenetycznie. Larwy (np. ophiopluteus) spędzają pewien czas w planktonie, skąd po metamorfozie osiadają na dnie — to jedna z cech odróżniających je od innych grup szkarłupni. Niektóre gatunki inkubują jaja w bursach przy bazie ramion.

Regeneracja jest dobrze rozwinięta — odrzucone lub uszkodzone ramiona odrastają, co stanowi ważny mechanizm obronny (autotomia).

Znaczenie ekologiczne i relacje z człowiekiem

Rozgwiazdy kruche odgrywają istotną rolę w obiegu materii na dnie morskim, przyczyniając się do rozkładu i recyklingu materii organicznej. Są też źródłem pokarmu dla ryb, krabów i innych drapieżników. Niektóre gatunki, zwłaszcza gwiazdy koszykowe, są przedmiotem zainteresowania akwarystów i badaczy ze względu na swoje nietypowe zachowania i kształty ramion.

Ciekawostki

  • Poruszają się głównie przy pomocy ramion — „chodzą” bardziej niż „pełzają”, co odróżnia je od rozgwiazd.
  • Brak anusa oznacza, że ich układ pokarmowy kończy się ślepo — niestrawione resztki usuwane są przez otwór gębowy u niektórych gatunków w inny sposób.
  • Wiele gatunków ma zdolność szybkiego ukrywania się lub zmiany położenia ramion, co pomaga unikać drapieżników.

Podsumowując, rozgwiazdy kruche to zróżnicowana i liczna grupa szkarłupni o specyficznej budowie i bogatych strategiach życia — od padlinożerców po wyspecjalizowane filtratory — ważna dla funkcjonowania morskich ekosystemów.