Garry Kasparov (ur. 13 kwietnia 1963 r. w Baku, Azerbejdżan) jest rosyjskim szachistą i działaczem politycznym. Urodził się jako Garry Weinstein, częściowo pochodzenia żydowskiego. W latach 1985-2000 był mistrzem świata w szachach. W 1993 r. zerwał z FIDE, aby stworzyć konkurencyjną organizację (PCA), ponieważ uważał, że FIDE nie zebrał wystarczająco dużo pieniędzy na mecze o tytuł mistrza świata. Okres ten budzi kontrowersje. W każdym razie jest on jednym z największych szachistów wszechczasów, a przed Magnusem Carlsenem najwyżej ocenianym graczem.

Kasparov został najmłodszym niekwestionowanym mistrzem świata w szachach w 1985 roku w wieku 22 lat, zwyciężając w pamiętnym meczu Anatolija Karpowa. Oficjalny tytuł mistrza świata FIDE posiadał do 1993 roku, kiedy to spór z FIDE doprowadził go do założenia konkurencyjnej organizacji — Profesjonalnej Federacji Szachowej (PCA). Mistrzostwa świata w szachach klasycznych kontynuował aż do porażki z Władimira Kramnika w 2000 roku, która pozbawiła go tytułu. Kasparow przegrał mecz z komputerem firmy IBM Deep Blue w 1997 roku (po wcześniejszym zwycięstwie nad tą maszyną w 1996 r.). Po długiej karierze zawodniczej oficjalnie zakończył aktywną grę turniejową i po przejściu na emeryturę współpracował jako trener i doradca z młodym Magnusem Carlsenem, utalentowanym zawodnikiem z Norwegii, który stał się później numerem jeden na świecie.

Wczesne życie i rozwój kariery

Kasparov wychował się w Baku i zaczął grać w szachy jako małe dziecko. Już w młodym wieku wyróżniał się niezwykłymi umiejętnościami, co dało mu możliwość szybkiego awansu w radzieckim systemie szkolenia szachowego. W młodości odnosił sukcesy w turniejach juniorskich, a następnie zdobywał kolejne tytuły arcymistrzowskie, by wkrótce stać się jednym z czołowych graczy świata.

Mecze o tytuł mistrza świata i styl gry

Styl Kasparowa cechowała agresywna, dynamiczna gra oraz głębokie przygotowanie debiutowe. Jego pojedynki o mistrzostwo świata z Anatolijem Karpowem w latach 1984–1985 i później w 1985 roku przeszły do historii szachów jako jedne z najbardziej zaciętych i medialnych starć XX wieku. Po zdobyciu tytułu w 1985 r. utrzymywał dominującą pozycję na światowej scenie przez kolejne lata, regularnie wygrywając najsilniej obsadzone turnieje i utrzymując bardzo wysoką ocenę rankingową Elo.

Spór z FIDE i rozłam

W 1993 r. Kasparov i Nigel Short zerwali z FIDE i zorganizowali swoje mecze o mistrzostwo poza strukturami federacji, co doprowadziło do istnienia dwóch konkurencyjnych linii mistrzowskich — „klasycznej” (PCA) oraz FIDE. Rozłam ten był szeroko komentowany i krytykowany, a jego konsekwencje odczuwalne były w środowisku szachowym przez wiele lat, aż do późniejszej unifikacji tytułu w kolejnej dekadzie.

Pojedynki z komputerami

Pojedynki Kasparowa z systemami komputerowymi stały się głośnym symbolem zderzenia człowieka z maszyną. W 1996 r. pokonał komputer Deep Blue, ale w 1997 r. został pokonany w rewanżu przez ulepszoną wersję tej maszyny, co wywołało szeroką międzynarodową dyskusję o możliwościach sztucznej inteligencji w szachach.

Działalność publiczna i polityczna

Po zakończeniu kariery turniejowej Kasparow zaangażował się intensywnie w działalność polityczną i obywatelską. Stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych krytyków polityki Władimira Putina, działał w organizacjach opozycyjnych i uczestniczył w kampaniach na rzecz praw człowieka oraz demokratycznych przemian w Rosji. Ze względu na swoją działalność polityczną od dłuższego czasu mieszka poza granicami Rosji.

Działalność literacka i analityczna

Kasparov jest autorem wielu książek i analiz szachowych, w tym znanej obszernej serii „My Great Predecessors” oraz popularnonaukowej książki „How Life Imitates Chess” (pol. „Jak życie naśladuje szachy”). Ponadto napisał prace o charakterze politycznym, w których analizuje współczesne zagrożenia dla wolności i demokracji.

Osiągnięcia i dorobek

  • Najmłodszy niekwestionowany mistrz świata (22 lata, 1985).
  • Przez wiele lat utrzymywał najwyższy ranking i rekordowe oceny Elo; jego rekordowa ocena (2851) była niedościgniona przez długi okres, zanim została pobita przez kolejnych mistrzów.
  • Zwycięstwa w licznych turniejach międzynarodowych oraz wieloletnia dominacja w czołówce światowej.
  • Znaczący wkład w literaturę szachową i popularyzację szachów na świecie.

Dziedzictwo

Garry Kasparov pozostaje jedną z kluczowych postaci historii współczesnych szachów — zarówno ze względu na osiągnięcia sportowe, jak i wpływ poza szachownicą. Jego partie, analizy i książki nadal są studiowane przez zawodników i entuzjastów, a jego działalność polityczna sprawiła, że stał się także ważnym komentatorem spraw publicznych na świecie.