Zuiderzeewerken (Zakłady Zuiderzee) to rozległy system zapór, melioracji i robót melioracyjnych w Holandii przeprowadzony w XX wieku. Pomysły na przebudowę i zamknięcie zatoki sięgają XVII wieku, lecz konkretny plan opracował na przełomie XIX i XX wieku inżynier Cornelis Lely. Po bardzo poważnej powodzi w 1916 roku holenderski parlament w końcu zgodził się sfinansować prace. Celem było zarówno zabezpieczenie przed powodziami, jak i uzyskanie nowych terenów pod uprawy. Projekt bywa wymieniany jako jedno z najważniejszych osiągnięć inżynierii XX wieku i bywa uznawany przez niektórych za jeden z „cudów współczesnego świata”.
Afsluitdijk — grobla zamykająca
Pierwszym i najważniejszym etapem było zbudowanie kilku zapór lub grobli, które miały oddzielić Morze Południowe (po holendersku: Zuiderzee) od Morza Północnego. Największą z nich była Afsluitdijk (dosł. „grobla zamykająca”), o długości 32 kilometrów (19,9 mil). Budowę Afsluitdijk rozpoczęto w 1927 roku, a ukończono w 1932 roku. Po jej zamknięciu dawną zatokę przekształcono w słodkowodne jezioro, nazwane IJsselmeer, co zmieniło warunki hydrologiczne i gospodarcze regionu.
Tworzenie polderów i gospodarka wodna
Rekultywacja nowych terenów wymagała budowy kolejnych zapór i wypompowywania wody z ich wnętrza. Nowy ląd nazywany jest polderem. Najpierw osuszono mniejsze poldery, a potem większe kompleksy — do najważniejszych należą Wieringermeer, Noordoostpolder oraz poldery, które utworzyły dzisiejszą prowincję Flevoland (Wschodnie i Południowe Flevoland). Poldery stworzyły ogromne powierzchnie dla rolnictwa, osadnictwa i przemysłu oraz znacząco zwiększyły bezpieczeństwo przeciwpowodziowe, ponieważ powierzchnia otwartego jeziora uległa zmniejszeniu.
Osuszanie polderów odbywa się za pomocą pompowni (hol. gemaal), które wypompowują wodę z obszaru polderu do jeziora. Poziom wody w IJsselmeer jest z kolei regulowany dzięki systemowi przepustów i śluz, które umożliwiają kontrolowane odprowadzanie wody na zewnątrz i jednocześnie przepuszczanie jednostek pływających. Dzięki temu jezioro nie wypełnia się nadmiernie, mimo że jest stale zasilane przez rzeki i wody usuwane z polderów.
Śluzy, przepusty i ochrona przeciwpowodziowa
Na groblach i zaporach znajdują się mechanizmy umożliwiające sterowanie przepływem: bramy, śluz i spusty. Śluzy pozwalają na ruch statków pomiędzy IJsselmeer a morzem, a urządzenia do upuszczania wody (spui) regulują poziom jeziora. Jeśli nie byłoby tych instalacji, poziom IJsselmeer rósłby wskutek dopływu wód rzecznych i wypompowywania pieter z polderów, co mogłoby spowodować zalania terenów przybrzeżnych.
Wpływ na środowisko i społeczeństwo
Zmiana słonej zatoki w jezioro słodkowodne miała duże konsekwencje ekologiczne i gospodarcze. Tradycyjne rybołówstwo morskie straciło na znaczeniu, pojawiły się nowe możliwości rolnicze i osadnicze. Równocześnie powstały nowe tereny przyrodnicze — część dawnych brzegów i płytkich zalewów przekształciła się w rezerwaty przyrody, np. powstały obszary mokradeł i łąk przyciągające ptactwo. Projekt Znuidderzeewerken był więc zarówno sukcesem inżynieryjnym, jak i wyzwaniem ekologicznym, wymagającym późniejszych działań ochronnych i kompensacyjnych.
Utrzymanie i modernizacja
Znaczne konstrukcje, takie jak Afsluitdijk, wymagają stałej konserwacji i modernizacji. W ostatnich dekadach przeprowadzono prace wzmacniające i unowocześniające groble, przepusty, pompownie i instalacje zabezpieczające przed podnoszeniem się poziomu morza. Programy modernizacyjne mają na celu dopasowanie infrastruktury do zmian klimatu, wyższych wymagań bezpieczeństwa i potrzeb migracji ryb oraz ochrony środowiska.
Podsumowanie: Zuiderzeewerken to kompleksowy program ochrony wybrzeża, osuszania i gospodarowania wodą, który przekształcił dawną zatokę w użytkowy, chroniony przed powodziami obszar. Prace te odmieniły mapę Holandii, stworzyły nowe tereny rolnicze i osadnicze oraz stały się jednym z najważniejszych przykładów inżynierii hydrotechnicznej XX wieku.
