Biały Statek (La Blanche-Nef) – katastrofa 1120 i kryzys sukcesyjny Anglii
Biały Statek 1120: katastrofa, śmierć Williama Adelina i kryzys sukcesyjny, który zmienił bieg historii Anglii.
Biały Statek (francuski: la Blanche-Nef) był historycznym statkiem, który zatonął w Kanale La Manche. Zatonął w pobliżu wybrzeża Normandii, niedaleko Barfleur, 25 listopada 1120 roku. Przeżyły tylko dwie osoby znajdujące się na pokładzie. Wśród tych, którzy utonęli był William Adelin, jedyny żyjący prawowity syn i spadkobierca króla Anglii Henryka I. Śmierć Williama Adelina doprowadziła do kryzysu sukcesyjnego i łańcucha wydarzeń, które zmieniły historię Anglii.
Przebieg katastrofy
Do przewiezienia pasażerów i sprzętu ze Normandii do Anglii Biały Statek wypłynął w nocy z portu w Barfleur. Według średniowiecznych kronikarzy (między innymi Orderic Vitalis, William of Malmesbury i Henry of Huntingdon) statek był wypełniony pasażerami z angielskiej i normańskiej arystokracji, członkami dworu oraz służbą. Relacje podają, że wielu ludzi bawiło się i piło przed rejsem; w tej atmosferze statek wypłynął bardzo szybko.
Krótko po wypłynięciu Biały Statek uderzył o podwodną skałę lub mieliznę w pobliżu wybrzeża i zatonął w ciągu krótkiego czasu. Ostateczna liczba ofiar nie jest dokładnie znana — kroniki wskazują na około kilkaset osób — ale zachowały się relacje, że jedynie dwie osoby przeżyły katastrofę. Jeden z ocalałych był rzeźnikiem, a drugi — według niektórych źródeł — członkiem załogi; imiona i dokładny przebieg akcji ratunkowej pozostają niepewne z powodu rozbieżności źródeł.
Przyczyny i okoliczności
Przyczyny zatonięcia nie są w pełni pewne. Współczesne kroniki łączą katastrofę z kombinacją czynników: żegluga w nocy, nadmierna prędkość, możliwe nietrzeźwość części pasażerów i członków załogi oraz uderzenie o nieoznaczoną skałę. Niewielka głębokość w pobliżu brzegu i trudne warunki pogodowe w listopadzie mogły dodatkowo przyspieszyć zatonięcie. W źródłach podkreśla się także, że śmierć następcy tronu była postrzegana jako tragiczna i niemal katastrofalna dla króla Henryka I osobiście.
Skutki polityczne — kryzys sukcesyjny i „Anarchia”
Śmierć Williama Adelina była bezpośrednią przyczyną poważnego kryzysu sukcesyjnego w Anglii. Henryk I, mimo że miał liczne nieślubne potomstwo, miał tylko jedną uznaną córkę, Matyldę (zwaną później Empress Matilda), którą próbował ustanowić spadkobierczynią. Po śmierci Henryka w 1135 roku tron przejął jego siostrzeniec Stephen of Blois, co doprowadziło do okresu długotrwałego konfliktu domowego znanego jako „Anarchia” (1135–1153).
Wojna domowa między stronnikami Matyldy a zwolennikami Stephena osłabiła porządek feudalny, spowodowała rozległe zniszczenia i polityczne niestabilnościę. Konflikt zakończył się kompromisem, w którym Stephen uznał prawa sukcesyjne Matyldy (a dokładniej jej syna) — Henryka Plantageneta — co doprowadziło do objęcia tronu przez Henryka II i powstania dynastii Plantagenetów. W ten sposób jedno wydarzenie na morzu istotnie przyczyniło się do długofalowych zmian w historii Anglii i Normandii.
Znaczenie pamięci historycznej
Katastrofa Biały Statek pozostawiła silny ślad w średniowiecznych źródłach i w pamięci historycznej — opisywana jest w kronikach, literaturze i późniejszych opracowaniach jako przykład, jak los i nieszczęście mogą zmienić bieg historii. Zdarzenie stało się symbolem katastrofy dynastii i przypomnieniem, jak niewielki incydent może mieć dalekosiężne konsekwencje polityczne.
Ze względu na brak dokładnych, współczesnych dokumentów i różnice w relacjach kronikarskich, wiele szczegółów dotyczących zatonięcia i listy pasażerów pozostaje przedmiotem badań i debat historyków.
Zatonięcie Białego Statku
Wrak statku
Biały Statek był nowym statkiem, którego kapitanem był Thomas FitzStephen. Jego ojciec Stephen FitzAirard był kapitanem statku Mora dla Wilhelma Zdobywcy, gdy ten najechał Anglię w 1066 roku. FitzStephen zaoferował swój statek Henrykowi I z Anglii, by ten wykorzystał go do powrotu do Anglii z Barfleur w Normandii. Henryk miał już inne plany, ale pozwolił wielu członkom swojego dworu królewskiego popłynąć Białym Statkiem. Wśród nich był jego jedyny syn, WilhelmAdelin. Był tam również jego nieślubny syn Ryszard z Lincoln, jego nieślubna córka Matylda FitzRoy, hrabina Perche i wielu innych szlachciców. Według kronikarza Orderic Vitalis, załoga poprosiła Williama Adelina o wino, a ten dostarczył je w wielkiej obfitości. Gdy statek był już gotowy do wypłynięcia, na pokładzie znajdowało się około 300 osób, choć część z nich opuściła go jeszcze przed wypłynięciem z powodu nadmiernego pijaństwa.
Kapitan statku, Thomas FitzStephen, otrzymał od biesiadników rozkaz dogonienia i przepłynięcia królewskiego statku, który już wypłynął. Biały Statek był szybki, miał najlepszą konstrukcję i został niedawno wyposażony w nowe materiały. Dzięki temu kapitan i załoga byli pewni, że dotrą do Anglii jako pierwsi. Jednak gdy statek wypłynął w ciemnościach, jego lewa burta uderzyła w podwodną skałę zwaną Quillebœuf i statek szybko zatonął. William Adelin wsiadł do małej łodzi i mógł przeżyć, ale zawrócił, by spróbować uratować swoją przyrodnią siostrę, Matyldę (hrabinę Perche), gdy usłyszał jej wołanie o pomoc. Jego łódź napełniła się wodą, gdy inni próbowali do niej wsiąść, by się ratować, i Wilhelm utonął razem z nimi. Według Ordynariusza Vitalisa tylko dwóch przeżyło, trzymając się skały przez całą noc. Jednym z nich był rzeźnik z Rouen, drugim Geoffrey de l'Aigle. Kronikarz twierdził ponadto, że kiedy Thomas FitzStephen wypłynął na powierzchnię po zatonięciu i dowiedział się, że Wilhelm Adelin nie przeżył, pozwolił się utopić, zamiast stawić czoła królowi.
Jedna z legend mówi, że statek został skazany na zagładę, ponieważ nie pozwolono kapłanom wejść na jego pokład w zwyczajowy sposób.
Zejście do anarchii
Bezpośrednim skutkiem śmierci Wilhelma Adelina był okres znany jako Anarchia. Katastrofa Białego Statku pozostawiła Henrykowi I tylko jedno prawowite dziecko, drugą córkę o imieniu Matylda. Choć Henryk I kilkakrotnie zmuszał swoich baronów do składania przysięgi, że poprą Matyldę jako jego dziedzica, kobieta nigdy nie rządziła w Anglii samodzielnie. Matylda nie cieszyła się popularnością również dlatego, że była żoną Geoffreya V, hrabiego Anjou. Był on tradycyjnym wrogiem normańskiej szlachty w Anglii. Po śmierci Henryka w 1135 r. angielscy baronowie nie byli pewni, czy chcą Matyldy jako królowej regnantki.
Jeden z męskich krewnych Henryka I, Szczepan z Blois, bratanek króla z siostrą Adelą, uzurpował sobie prawo do objęcia tronu po Matyldzie, a także po swoich starszych braciach Wilhelmie i Teobaldzie. Stephen rzekomo planował podróż na Białym Statku, ale opuścił go tuż przed wypłynięciem; Orderic Vitalis przypisuje to nagłemu atakowi biegunki.
Po śmierci Henryka I, Matylda i jej mąż Geoffrey z Anjou, założyciel dynastii Plantagenetów, rozpoczęli długą i wyniszczającą wojnę przeciwko Stephenowi i jego sojusznikom o kontrolę nad angielskim tronem. Okres zwany anarchią trwał od 1135 do 1153 r. z niszczycielskimi skutkami, zwłaszcza w południowej Anglii.
Historyk, który żył o tym czasie William z Malmesbury napisał:
"Tutaj zginął także Wilhelm, Ryszard, inny z synów króla, którego urodziła mu kobieta bez rangi, przed jego wstąpieniem, dzielny młodzieniec i drogi ojcu z powodu jego posłuszeństwa; Ryszard d'Avranches, drugi hrabia Chester, i jego brat Otheur; Geoffrey Ridel; Walter z Everci; Geoffrey, archidiakon Hereford; hrabina Chester; siostrzenica króla, Łucja-Mahaut z Blois; i wielu innych .... Żaden statek nigdy nie przyniósł do Anglii tyle nieszczęścia".
Poezja
- Dante Gabriel Rossetti, "The White Ship: a ballad"; po raz pierwszy opublikowana w 1881 roku w jego zebranych Balladach i Sonetach.
- Geoffrey Hill, "The White Ship". W swojej pierwszej książce, For the Unfallen, 1959.
- Felicia Hemans, "He Never Smiled Again", ok. 1830 r.
Przeszukaj encyklopedię