Unia personalna Szwecji i Norwegii (1814–1905) — definicja i historia
Unia personalna Szwecji i Norwegii (1814–1905) — definicja, przebieg i skutki rozdzielenia. Poznaj polityczne, prawne i społeczne tło związku dwóch królestw.
Unia Szwecji i Norwegii (szwedzki: Svensk-norska unionen; norweski: Den svensk-norske union), oficjalnie Zjednoczone Królestwa Szwecji i Norwegii, była unią personalną. Składała się z odrębnych królestw Szwecji i Norwegii pod władzą jednego monarchy. Trwała od 1814 do 1905 roku. W 1905 r. Szwecja zgodziła się na opuszczenie unii przez Norwegię. Oba państwa zachowały swoje odrębne konstytucje, prawa, legislatury, administracje, kościoły państwowe, siły zbrojne i waluty. Jednak królowie rezydowali głównie w Sztokholmie. W Sztokholmie znajdowały się również przedstawicielstwa dyplomatyczne obcych państw.
Powstanie unii (1814)
Unia powstała w rezultacie przemian politycznych po wojnach napoleońskich. Na mocy traktatu w Kilonii (14 stycznia 1814) królestwo Danii, sprzymierzone z Napoleonem, musiało przekazać Norwegię koroną Szwecji. Norwegowie ogłosili jednak własną niepodległość i uchwalili konstytucję 17 maja 1814. Po krótkim konflikcie zbrojnym zawarto konwencję w Moss (sierpień 1814), która umożliwiła wejście Norwegii w unię personalną ze Szwecją przy zachowaniu znacznej części norweskiej konstytucji i autonomii wewnętrznej.
Organizacja i charakter unii
Unia miała charakter personalny: oba królestwa posiadały oddzielne instytucje państwowe i prawne, ale dzieliły monarchę. Najważniejsze cechy organizacyjne:
- Odrebne konstytucje i parlamenty – Norwegia miała swoje Storting, Szwecja swój Riksdag.
- Oddzielne administracje i sądownictwo – każde państwo zarządzało sprawami wewnętrznymi samodzielnie.
- Wspólna polityka zagraniczna – w praktyce kierowana przez szwedzkie ministerstwo spraw zagranicznych; zagadnienie reprezentacji konsularnej Norwegii stało się jedną z głównych przyczyn napięć.
- Własne siły zbrojne i kościoły – armie i instytucje państwowe funkcjonowały odrębnie.
- Monarchia Bernadottów – po 1810 w Szwecji panująca dynastia Bernadottów (m.in. Karol XIV Jan) była koronowana także jako królowie Norwegii.
Kryzysy i rozwój ruchów narodowych
W XIX wieku nasilały się różnice interesów i rozwijało się poczucie odrębnej tożsamości narodowej w Norwegii. Czynnikiem zaostrzającym konflikt była sprawa konsulatów: norwescy armatorzy i kupcy domagali się oddzielnej norweskiej służby konsularnej obsługującej handel i żeglugę, co Szwecja odrzucała, obawiając się osłabienia wspólnej polityki zagranicznej. Równocześnie w Norwegii rozwijał się parlamentarizm – od lat 80. XIX w. wprowadzano odpowiedzialność rządu przed parlamentem, co w części pogłębiło rozbieżności w systemach politycznych obu państw.
Rozwiązanie unii (1905)
W 1905 roku konflikt o konsulat doprowadził do kryzysu politycznego. 7 czerwca 1905 norweski Storting uchwalił, że król nie pełni już funkcji króla Norwegów w zakresie spraw związanych z obsługą konsularną, a następnie ogłosił rozwiązanie unii. Plebiscyt przeprowadzony w Norwegii 13 sierpnia 1905 potwierdził masowe poparcie dla zerwania unii. Negocjacje prowadzone w mieście Karlstad (konwencja karlstadzka) doprowadziły do porozumienia o pokojowych zasadach separacji. Król Szwecji Oscar II ostatecznie zrezygnował z norweskiej korony pod koniec października 1905, a państwa uznały się za suwerenne.
W kolejnych miesiącach Norwegia zdecydowała w oddzielnym plebiscycie (12 listopada 1905) o przyjęciu formy rządów monarchicznej; zwyciężyła opcja polski monarchii, a międzynarodowe uznanie nowego króla — księcia Duńskiego Karola, który przyjął imię Haakon VII — sfinalizowało zakończenie unii.
Znaczenie i skutki
Unia Szwecji i Norwegii była przykładem kompromisu między równoczesnym zachowaniem autonomii wewnętrznej a wspólną reprezentacją zewnętrzną. W jej trakcie Norwegia przekształciła się społecznie i gospodarczo (industrializacja, rozwój żeglugi i handlu), co wzmocniło ruchy niepodległościowe. Rozwiązanie unii odbyło się pokojowo i jest często przywoływane jako model pokojowego rozdziału dwóch państw. Po 1905 oba kraje podążyły odmiennymi drogami politycznymi, lecz utrzymywały względnie dobre stosunki sąsiedzkie, co znalazło odzwierciedlenie m.in. w późniejszej współpracy skandynawskiej.
Przeszukaj encyklopedię