Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka (Turkmen: Түркменистан Совет Социалистик Республикасы, Türkmenistan Sowet Sotsialistik Respublikasy; rosyjski: Туркменская Советская Социалистическая Республика, Turkmenskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika), powszechnie znana także jako Turkmenistan lub Turkmenia, była jedną z republik składowych Związku Radzieckiego w Azji Środkowej. Formalnie istniała jako republika związkowa w latach 1925–1991, chociaż jej administracyjne początki sięgają roku 1921.

Powstanie i rozwój administracyjny

7 sierpnia 1921 roku na obszarze byłego Imperium Rosyjskiego powstał obwód turkmeński w ramach Turkestańskiej ASRR. W wyniku reorganizacji narodowo-terytorialnej 13 maja 1925 roku obwód ten został przekształcony i awansowany do rangi republiki związkowej ZSRR jako Turkmeńska SRR. Granice Turkmenii w zasadniczym zarysie odpowiadają granicom współczesnego państwa i pozostały stosunkowo stabilne przez cały okres radziecki.

Polityka i władzę

Władza w republice należała formalnie do struktur radzieckich — Rady Najwyższej i rządu republiki — jednak realne sterowanie odbywało się poprzez Komunistyczną Partię Turkmenistanu, której I Sekretarze mieli kluczowy wpływ na politykę wewnętrzną i kadrową. W ostatnich latach istnienia ZSRR stanowisko to objął Saparmurat Niyazow, który po rozpadzie ZSRR utrwalił swoją pozycję jako pierwszy prezydent niepodległego państwa.

Gospodarka

Gospodarka Turkmeńskiej SRR opierała się na rolnictwie i wydobyciu surowców. Do najważniejszych gałęzi należały:

  • rolnictwo — przede wszystkim produkcja bawełny (monokultura), zboża i hodowla; intensywna rozbudowa systemów nawadniających miała duże znaczenie dla produkcji rolnej;
  • przemysł wydobywczy — eksploatacja złóż gazu ziemnego i ropy naftowej, która od połowy XX wieku coraz silniej kształtowała strukturę gospodarki;
  • przemysł lekki — przemysł włókienniczy i przetwórstwo bawełny, a także przetwórstwo spożywcze i usługi związane z transportem, zwłaszcza koleją łączącą obszary rolnicze z portami nad Morzem Kaspijskim.

System planowania centralnego oraz wymogi sowchozów i kołchozów decydowały o kierunkach produkcji, co miało długofalowe konsekwencje środowiskowe, np. zasolenie gleb i problemy z gospodarką wodną.

Demografia i kultura

W drugiej połowie XX wieku Turkmeńska SRR liczyła kilka milionów mieszkańców (spis ludności z 1989 r. wskazywał liczbę ok. 3,5 mln). Większość stanowili Turkmeni, obok których mieszkały mniejszości: Rosjanie, Uzbekowie, Kazachowie i inne grupy narodowościowe. Językiem dominującym był turkmeński, a język rosyjski pełnił rolę lingua franca administracji, nauki i kultury wyższej.

Kultura turkmeńska rozwijała się zarówno w ramach polityki narodowej ZSRR (promowanie języka i kultury narodowej), jak i pod presją sowietyzacji; trwały jednak tradycyjne formy sztuki, takie jak tkactwo dywanów, muzyka ludowa i zwyczaje plemienne. Religią większości była islam (sunnici), niemniej publiczne praktykowanie religii było ograniczane przez władzę radziecką.

Wydarzenia i modernizacja

W historii Turkmeńskiej SRR istotne były m.in. procesy kolektywizacji i industrializacji w latach 20.–50. XX wieku oraz znaczące wydarzenia, jak niszczycielsze trzęsienie ziemi w Aszchabadzie (szczególnie pamiętne jest trzęsienie z 6 października 1948 r.), które spowodowało ogromne straty ludzkie i materialne oraz późniejsze odbudowy w stylu sowieckim.

Administracja terytorialna

Republika była podzielona na obwody/województwa (velayaty) i rejony (etrapy). Główne jednostki administracyjne to m.in. rejony odpowiadające współczesnym prowincjom: Ahal, Balkan, Mary, Lebap i Daşoguz oraz wydzielone miasto stołeczne Ashgabat (Aszchabad).

Środowisko i dziedzictwo

Intensywne wykorzystanie wód i gruntów pod uprawę bawełny oraz rozbudowa infrastruktury doprowadziły do problemów ekologicznych typowych dla regionu środkowoazjatyckiego, m.in. degradacji gleb i zmian w gospodarce wodnej. Z drugiej strony okres radziecki przyniósł znaczną rozbudowę sieci transportowej, infrastruktury miejskiej i systemu edukacji, co pozostawiło trwały ślad w krajobrazie i strukturze społecznej.

22 sierpnia 1990 r. Turkmeńska SRR ogłosiła suwerenność państwową, co oznaczało nadanie pierwszeństwa prawu republicznemu wobec prawa związkowego. 27 października 1991 r. ogłoszono niepodległość, a Turkmeńska SRR została przemianowana na Turkmenistan.

Geograficznie Turkmeńska SRR graniczyła od południa z Iranem i Afganistanem, od północy z Kazachstanem, od wschodu z Uzbekistanem; od zachodu miała dostęp do wybrzeża Morza Kaspijskiego, mimo że nie była państwem morskim w sensie otwartego dostępu do oceanów.