Świątynia Artemidy w Efezie — historia, ruiny i siedem cudów

Odkryj historię Świątyni Artemidy w Efezie — ruiny jednego z Siedmiu Cudów Świata, tajemnice, rekonstrukcje i znaczenie kultu bogini Artemidy.

Świątynia Artemidy (grec. Ἀρτεμίσιον, Artemision, łac. Artemisium), zwana też Artemizjonem, była świątynią poświęconą bogini Artemidzie (lub Cynthii). Została ukończona około 350 roku p.n.e. w Efezie (na terenie dzisiejszej Turcji) za panowania dynastii Achemenidów w Imperium Perskim. Do dziś zachowały się jedynie ruiny świątyni. Był to jeden z siedmiu cudów świata starożytnego.

Historia i fazy budowy

Świątynia w Efezie była miejscem kultu od czasów wczesno-historycznych i przeszła kilka budów i przebudów. Najstarsze sanktuarium powstało prawdopodobnie już w epoce brązu, następnie istniały na tym miejscu konstrukcje drewniane i kamienne. W okresie archaicznym i klasycznym budowle były powiększane i upiększane dzięki ofiarom mieszkańców i mecenasów z całego regionu.

Jedna z najsłynniejszych katastrof spotkała świątynię w 356 roku p.n.e., kiedy to została ona podpalona przez Herostratesa — oszalałego z chęci sławy podpalacza. Zdarzenie to zbiegło się według tradycji z datą narodzin Aleksandra Macedońskiego. Po pożarze świątynię odbudowano, co doprowadziło do powstania monumentalnej wersji znanej jako cud światowy.

W późniejszych wiekach świątynia była narażona na plądrowania i uszkodzenia: w III wieku n.e. część kompleksu została zniszczona podczas najazdów (m.in. Gotów), a wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa i zmianami religijnymi jej znaczenie stopniowo malało. W rezultacie elementy budowli były rozbierane i wykorzystywane jako materiał budowlany do innych przedsięwzięć, co doprowadziło do ostatecznego zniszczenia większej części konstrukcji.

Architektura i kult Artemidy

Świątynia w Efezie słynęła z imponujących wymiarów i bogatej dekoracji. W swojej klasycznej formie była budowlą murowaną w porządku jońskim, otoczoną licznymi kolumnami i ozdobioną rzeźbami oraz fryzami ilustrującymi mity i sceny sakralne. W centralnej części znajdował się ołtarz i najświętsze miejsce z kultową figurą bogini.

Ikona Artemidy efezyjskiej różniła się od greckich przedstawień tej bogini — słynna figura była wielościowa i bogato zdobiona, z elementami wskazującymi na wcześniejsze, anatolijskie tradycje kultu matki-bogini. Interpretacje ornamentyki figurki są różne: tradycyjnie wspomina się o charakterystycznych „piersiach” lub kulistych protuberancjach, które mogły symbolizować płodność, ale także elementy związane z biżuterią lub atrybutami zwierzęcymi.

Znaczenie gospodarcze i społeczne

Oprócz funkcji religijnej świątynia pełniła też ważną rolę gospodarczą i społeczną. Była miejscem gromadzenia darów, depozytów i bogactw — podobnie jak sanktuaria innych wielkich miast starożytności pełniła funkcję banku i centrum handlowego. Przyciągała pielgrzymów, kupców i artystów z całego obszaru Morza Egejskiego i Azji Mniejszej.

Opisy w źródłach i zaliczenie do cudów

Świątynia Artemidy w Efezie była jednym z najbardziej znanych obiektów architektonicznych starożytności i była opisywana przez wielu autorów antycznych. Jej rozmach i piękno sprawiły, że znalazła się w klasycznych zestawieniach cudów świata starożytnego — obok takich zabytków jak Piramidy czy Latarnia morska w Aleksandrii.

Odkrycia archeologiczne i stan dzisiejszy

Ruiny świątyni zostały ponownie odkryte i badane w XIX wieku. Jednym z głównych badaczy był John Turtle Wood, który prowadził wykopaliska w latach 60.–70. XIX wieku i wydobył fragmenty fundamentów oraz detale rzeźbiarskie, które trafiły do muzeów. Fragmenty i znaleziska związane ze świątynią znajdują się obecnie m.in. w muzeach europejskich oraz w muzeum w pobliżu stanowiska archeologicznego w Selçuk (dawny Efez).

Dziś na miejscu widoczne są przede wszystkim fundamenty, fragmenty kolumn i detale architektoniczne. Stanowisko leży niedaleko współczesnego miasta Selçuk i jest udostępnione zwiedzającym — choć oryginalna monumentalna bryła świątyni nie przetrwała, miejsce zachowuje ogromne znaczenie historyczne i kulturowe.

Gdzie zobaczyć i co warto wiedzieć

• Miejsce: ruiny znajdują się w pobliżu Selçuk, w regionie dawnego Efezu (Turcja).
• Co zobaczyć: fundamenty, fragmenty kolumn i elementów rzeźbiarskich oraz wystawy muzealne z odnalezionymi zabytkami.
• Kultura i kontekst: warto pamiętać o wielowarstwowej historii kultu Artemidy, łączącej tradycje anatolijskie i greckie oraz o roli sanktuarium w życiu religijnym i gospodarczym starożytnego miasta.

Dziedzictwo: nawet w postaci ruin Świątynia Artemidy pozostaje symbolem monumentalnej architektury i bogactwa religijnego starożytnego świata oraz jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków epoki klasycznej.

Lokalizacja

Świątynia Artemidy znajdowała się w pobliżu starożytnego miasta Efez, około 50 km na południe od współczesnego miasta portowego İzmir, w Turcji.

XVIII-wieczna rycina przedstawiająca rzymską marmurową kopię greckiej repliki zaginionego xoanonu z okresu geometrii

Szukaj według litery