Symbolizm — ruch artystyczny XIX w.: definicja, idee i twórcy

Symbolizm XIX w.: definicja, główne idee i najważniejsi twórcy — od Baudelaire'a po Klimta i Muncha. Odkryj tajemnicę symbolicznych obrazów i poezji.

Symbolizm był późno XIX‑wiecznym ruchem artystycznym o silnych ośrodkach we Francji, Rosji i Belgii. Wyrosłszy jako reakcja na realizm i naturalizm, objął nie tylko poezję, lecz także malarstwo, rzeźbę, teatr i wzornictwo. Symboliści odrzucali dosłowność opisu rzeczywistości i dążyli do przedstawienia prawd duchowych, metafizycznych i emocjonalnych przez sugerujące obrazy i znaki — stąd sztuka symbolistyczna może sprawiać wrażenie realistycznej, a jednocześnie odnosić się do idei nie‑wizualnych.

Pochodzenie i rozwój

Za literackiego protoplastę ruchu uznaje się publikację Les Fleurs du mal (Kwiaty zła, 1857) Charlesa Baudelaire'a, której atmosfera melancholii, dekadencji i metafizycznego niepokoju stała się punktem wyjścia dla kolejnych twórców. Silny wpływ miały także tłumaczenia i admiracja Baudelaira dla dzieł Edgara Allana Poe, skąd symboliści czerpali tropy, motywy nocne, motyw tajemnicy i język sugestii. Nazwa "symbolista" została spopularyzowana przez krytyka Jeana Moréasa (manifest symbolistyczny 1886), który odróżniał ten nurt od naturalizmu i dekadencji.

Główne idee i cechy

• Sugestywność zamiast opisu: teksty i obrazy mają wskazywać, prowokować skojarzenia, a nie wyczerpująco przedstawiać przedmiot.
• Primat ducha nad materią: poszukiwanie prawd absolutnych, mistycznych i subiektywnych doświadczeń.
• Synestezja i muzykalność: w poezji symboliści używali rytmu, asonansu i zabiegów dźwiękowych, by wywołać nastrój; opisom często towarzyszyła metaforyka dźwięków i barw.
• Interes dla mitów, snów i okultyzmu: jako źródeł archetypicznych symboli i uniwersalnych znaczeń.
• Osobisty język symboli: symbole były często intymne, nieoczywiste i wieloznaczne — przeciwstawiano je tradycyjnej ikonografii.

Motywy i tematy

Typowe motywy symbolistów to: noc, sen, mgła, księżyc, kobieta‑femme fatale, anioł, śmierć, kwiaty (szczególnie w sensie alegorycznym), zwierzęta mitologiczne, lustra i wody jako miejsca przejścia między światami. Kolor i światło pełnią funkcję znaczeniową — nie tylko opisują, lecz tworzą nastrój i wartość symboliczną.

Symbolizm w literaturze

W poezji głównymi postaciami byli obok Baudelaira: Stéphane Mallarmé, Paul Verlaine i Arthur Rimbaud (często traktowany jako prekursor). W Belgii i innych krajach znaczące były postacie takie jak Maurice Maeterlinck. W Rosji ruch symbolistyczny stworzył tzw. „Srebrny Wiek” — ważni poeci i teoretycy to między innymi Aleksandr Błok, Andriej Biełyj, Wjacesław Iwanow i Zinaida Gippius; rosyjski symbolizm wykazywał silne zainteresowanie mistycyzmem i filozofią.

Symbolizm w malarstwie i sztukach wizualnych

W malarstwie symboliści stosowali obrazy mitologiczne, sny i alegorie, często rezygnując z realistycznej perspektywy na rzecz płaszczyzny, dekoracyjności i nastrójowego oświetlenia. Symbole są zwykle prywatne, nieoczywiste i wieloznaczne, co odróżnia je od klasycznych emblemów ikonograficznych. Do ważnych przedstawicieli malarstwa należeli: Gustave Moreau, Gustav Klimt, Odilon Redon, Henri Fantin‑Latour, Gaston Bussière, Edvard Munch, Félicien Rops i Jan Toorop. W niektórych źródłach za symbolistę bywa też uważany Auguste Rodin (rzeźba).

Symbolizm miał rozległy zasięg geograficzny: jego idee przenikały do twórczości takich artystów jak Michaił Vrubel, Mikołaj Roerich, Martiros Saryan, Michaił Nesterow, Leon Bakst, Elena Gorokhova w Rosji, a także znalazły odbicie w pracach takich artystów jak Frida Kahlo w Meksyku czy Dawid Chetlahe Paladyn w Stanach Zjednoczonych.

W praktyce malarskiej symbolizmu występowały: dekoracyjność formy, użycie złota i płaszczyzn kolorystycznych (np. u Klimta), spłycenie perspektywy, a także intensywne operowanie linią, konturem i płaszczyzną jako środkiem wyrazu symbolicznnego zamiast realistycznego opisu.

Instytucje, manifesty i środowiska

Ruch miał charakter luźnych środowisk i ugrupowań. We Francji istotnym zjawiskiem były m.in. Salony i pokazy organizowane przez środowiska esoteryczne (np. Salon de la Rose+Croix organizowany przez Joséphina Peladana), które promowały artystów o zainteresowaniach mistycznych i symbolicznych. W literaturze pojawiały się manifesty i programy artystyczne wyznaczające postulaty estetyczne przeciwwstawiające się realizmowi i naturalizmowi.

Wpływy i znaczenie

Symbolizm miał duży wpływ na późniejsze kierunki: przyczynił się do rozwoju secesji (Art Nouveau), ruchu Les Nabis, a także wpłynął na ekspresjonizm, surrealizm i ogólnie na modernistyczne poszukiwania formy i treści w XX wieku. Jego znaczenie polegało przede wszystkim na podkreśleniu subiektywności doświadczenia, roli wyobraźni i języka symbolicznego jako sposobu poznania rzeczywistości poza czysto empirycznym opisem.

Przykłady reprezentatywnych dzieł

• Les Fleurs du mal — Charles Baudelaire (1857)
• Obrazy Gustave'a Moreau o tematyce mitologicznej i alegorycznej
• Dzieła Odilon Redon — grafiki i pastelowe wizje snu
• Prace Gustava Klimta — łączenie ornamentu, symbolu i dekoracji

Choć symbolizm bywa opisywany bardziej jako filozofia niż jednolity styl artystyczny, to jego wpływ na sztukę i literaturę przełomu XIX i XX wieku jest nie do przecenienia — jako ruch, który otworzył nowe drogi wyrazu, eksplorując psychikę, mit i metafizykę poprzez język symboliczny.[1]

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest symbolizm?

P: Kto zapoczątkował ten styl w literaturze?

P: Kto wymyślił termin "symbolista"?

P: W jaki sposób symbolizm jest związany z romantyzmem?

P: Kim byli wybitni malarze symbolistyczni?

P: Jakiego rodzaju obrazów używali symboliści?

P: Jakiego rodzaju symbole są używane w symbolizmie?

Szukaj według litery