Storegga — ogromne podwodne osuwisko i tsunami (ok. 6100 p.n.e.)

Współrzędne: 64°52′N 1°18′E / 64.867°N 1.300°E / 64.867; 1.300

Opis zjawiska

Trzy podwodne osuwiska znane jako Storegga Slides są jednymi z największych zarejestrowanych osuwisk morskich. Wystąpiły one pod wodą, na skraju norweskiego szelfu kontynentalnego, na Morzu Norweskim, które znajduje się pomiędzy Norwegią a Grenlandią, na północ od Wielkiej Brytanii. Osuwiska te wyrzuciły ogromne masy osadów na dno morskie i uruchomiły potężne tsunami rozchodzące się po północnym basenie Oceanu Atlantyckiego.

Skala zdarzenia

Zawalenie objęło około 290 km długości szelfu przybrzeżnego, a łączna objętość przemieszczonego materiału oceniana jest na około 3 500 km³. Dla zobrazowania: byłaby to objętość wystarczająca, by pokryć powierzchnię wielkości Islandii warstwą o grubości około 34 m (112 stóp).

Modele numeryczne i analizy geologiczne sugerują, że tsunami wywołane tymi osuwiskami osiągało lokalnie wysokości rzędu kilkunastu metrów (w zależności od miejsca i konfiguracji dna morskiego) i rozprzestrzeniło się na obszary Morza Norweskiego, Morza Północnego oraz wybrzeży północno-zachodniej Europy.

Datowanie i ślady na lądzie

Na podstawie datowania węglowego materiału roślinnego odzyskanego z depozytów naniesionych przez tsunami stwierdzono, że ostatni z większych incydentów miał miejsce około 6100 r. p.n.e. (ok. 8,2 tys. lat temu). W Szkocji odnaleziono ślady tego zdarzenia: warstwy morskich namułów w dorzeczu Montrose (w okolicach ujścia rzeki South Esk) oraz w Firth of Forth. Osady te występują do 80 km w głąb lądu i do 4 metrów powyżej obecnych normalnych poziomów pływów, co świadczy o sile i zasięgu fali tsunami.

Podobne depozyty zostały opisane na Wyspach Szetlandzkich, w Norwegii i na Wyspach Owczych. Charakterystyczne są warstwy piaszczyste zalegające bezpośrednio na torfach i osadach słodkowodnych, co wskazuje na nagłe zalanie obszarów lądowych przez wody morskie.

Przyczyny osuwisk

Badania geologiczne wskazują, że osuwiska Storegga były spowodowane destabilizacją grubych osadów morskich nagromadzonych podczas ostatniej epoki lodowcowej. Wysokie tempo sedymentacji oraz naprężenia związane ze zmianami obciążeń lodowcowych mogły doprowadzić do utraty nośności osadów i ich przemieszczania się po stoku kontynentalnym. Hipotezy sugerują także, że czynniki wyzwalające mogły obejmować trzęsienia ziemi (sejsmiczne wstrząsy) lub gwałtowne zmiany obciążeń lodowych, lecz dokładny mechanizm inicjacji pozostaje przedmiotem badań.

Skutki dla osadnictwa i środowiska

Skutki tsunami były poważne dla niskopołożonych terenów przybrzeżnych. W regionie północno-zachodniej Europy mogło dojść do znacznego przemieszczenia brzegów, zasolenia słodkowodnych siedlisk i zniszczenia miejsc zamieszkania ówczesnych społeczności mezolitycznych. Wielu badaczy sugeruje, że wielkie fale mogły przyczynić się do trwałej utraty części nisko położonych terenów, w tym obszaru znanego jako Doggerland (zatopionego połączenia między Wielką Brytanią a kontynentem), choć dokładny wpływ na te siedliska jest rozważany w kontekście innych długoterminowych procesów podnoszenia i opadania poziomu morza.

Badania, bezpieczeństwo i Ormen Lange

W związku z eksploatacją złoża gazu ziemnego Ormen Lange prowadzono szczegółowe badania geologiczne i ocenę ryzyka. Analizy i modele wykonane przy projektowaniu pola wydobywczego wykazały, że współczesne warunki sedymentacyjne i obciążenia nie sprzyjają łatwemu nawrotowi tak ogromnych osuwisk, jakie miały miejsce w okresie po ustąpieniu lodowców. Jeden z wniosków głównych był taki, że material nagromadzony podczas poprzedniej epoki lodowcowej był głównym czynnikiem predysponującym do osuwiska, a jego ponowne wystąpienie na tej skali jest mało prawdopodobne dopóty, dopóki nie zajdą porównywalne warunki glacjalne. Wniosek ten został upubliczniony i poparty licznymi badaniami naukowymi opublikowanymi m.in. w 2004 r.

Decyzje dotyczące zagospodarowania złoża Ormen Lange uwzględniły te ustalenia: uznano, że eksploatacja nie zwiększy znacząco ryzyka uruchomienia nowego, porównywalnego osuwiska. Należy jednak pamiętać, że lokalne osuwiska podmorskie pozostają istotnym czynnikiem ryzyka dla infrastruktury dennej i brzegowej, a modele tsunami wciąż są aktualizowane w świetle nowych danych geologicznych i matematycznych symulacji.

Znaczenie naukowe

• Storegga jest jednym z najważniejszych przypadków do badań procesów osuwisk podmorskich, dynamiki tsunami i ich wpływu na środowisko i osadnictwo.
• Analizy depozytów tsunami dostarczają cennych informacji o skali i charakterze paleofali oraz o relacjach między zmianami klimatu, lodowcami a stabilnością stoków kontynentalnych.
• Dzięki połączeniu metod geologicznych, datowania radiowęglowego i numerycznych modeli hydrodynamicznych możliwe jest coraz dokładniejsze odtwarzanie przebiegu takich katastrof i ocena ich ryzyka dla współczesnych inwestycji morskich i przybrzeżnych.