Bartonella to rodzaj bakterii. Jest jedynym rodzajem w rodzinie Bartonellaceae. Gatunki z tego rodzaju to organizmy pasożytnicze żyjące głównie wewnątrz komórek gospodarza — szczególnie w erytrocytach i komórkach śródbłonka — i mogą wywoływać przewlekłą bakteriemię u zwierząt i ludzi. Ogólne cechy morfologiczne i biologiczne obejmują to, że są to drobne, Gram-ujemne pałeczki (czasem o zmiennej morfologii), często trudne do hodowli in vitro, wymagające wzbogaconych podłoży i specyficznych warunków.

Charakterystyka i rezerwuar

Gatunki Bartonella mają zdolność przetrwania w komórkach gospodarza i mogą tworzyć długotrwałą, bezobjawową infekcję u rezerwuarów zwierzęcych. Naturalnymi rezerwuarami są m.in. głównie gryzonie, koty, psy i inne ssaki. U tych zwierząt bakterie często utrzymują się w postaci przewlekłej bakteriemii, skąd są przenoszone na inne osobniki za pośrednictwem wektorów.

Wektory i przenoszenie

Gatunki Bartonella są patogenami i są przenoszone przez różne wektory. Do wektorów należą m.in. kleszcze, pchły, muchy piaskowe i komary. Przykładowo zakażenie Bartonella henselae u ludzi często wiąże się z kontaktem z kotami i z obecnością pcheł u zwierząt (pcheł wykorzystuje się jako wektor do przeniesienia bakterii między kotami, a zadrapienia lub kąsnięcia kota mogą spowodować zakażenie u człowieka). Z kolei Bartonella quintana jest związana z weszami odzieżowymi (body lice) i odpowiada za tzw. gorączkę okopową (trench fever). Bartonella bacilliformis przenoszona jest przez muchy piaskowe i powoduje ostre, ciężkie zakażenia u ludzi.

Zagrożenia i objawy kliniczne

Wśród chorób związanych z Bartonella u ludzi znajdują się:

  • Choroba kociego pazura – najczęściej związana z B. henselae, objawia się lokalną limfadenopatią, gorączką, czasem zmęczeniem; u osób z obniżoną odpornością może dawać cięższe zmiany, jak bakteryjne zmiany naczyniowe (bacillary angiomatosis).
  • Trench fever (gorączka okopowa) – wywoływana przez B. quintana, manifestuje się nawracającą gorączką, bólami mięśni i osłabieniem.
  • Choroba Carriona (Oroya fever i verruga peruana) – związana z B. bacilliformis, przebiega od ciężkiej hemolitycznej gorączki po przewlekłe zmiany skórne.
  • Zapalenie wsierdzia – niektóre gatunki (B. henselae, B. quintana, B. vinsonii i inne) mogą powodować endokarditis, szczególnie u osób z wcześniejszymi wadami zastawkowymi.

Objawy są zróżnicowane i zależą od gatunku bakterii oraz stanu immunologicznego zakażonej osoby — u osób z obniżoną odpornością zakażenia mogą być cięższe i atypowe.

Diagnostyka i leczenie

Diagnostyka opiera się na kombinacji badań: hodowli krwi (wymagającej specjalistycznych metod), PCR wykrywającym materiał genetyczny bakterii oraz oznaczaniu przeciwciał (serologia). Ponieważ Bartonella bywa trudna do wyhodowania, PCR i serologia odgrywają dużą rolę.

Leczenie zależy od obrazu klinicznego i obejmuje stosowanie antybiotyków. W łagodniejszych zakażeniach, np. w typowej chorobie kociego pazura, stosuje się często makrolidy (np. azytromycynę). W cięższych postaciach (endokarditis, rozsiane zakażenia) zalecane są schematy skojarzone, np. doksycyklina w połączeniu z aminoglikozydem lub rifampicyną w zależności od wrażliwości i ciężkości choroby. U chorych z bacillary angiomatosis skuteczne są makrolidy lub doksycyklina, a w ostrych, zagrażających życiu zakażeniach stosuje się terapie dożylne; dobór leku powinien nadzorować lekarz infekcjolog.

Zapobieganie

Profilaktyka polega na ograniczaniu ekspozycji na wektory i rezerwuarów: kontrola pcheł u zwierząt domowych, unikanie bezpośredniego kontaktu z bezdomnymi lub chorymi zwierzętami, ochrona przed ukąszeniami kleszczy i much piaskowych oraz poprawa warunków sanitarnych, zwłaszcza tam, gdzie występują weszowe epidemie. Edukacja dotycząca bezpiecznego obchodzenia się ze zwierzętami (np. unikanie zadrapań) również zmniejsza ryzyko infekcji.

Nazwa Bartonella pochodzi od nazwiska Alberto Leonardo Bartona (1870–1950), mikrobiologa medycznego, który przyczynił się do wczesnych opisów organizmów należących do tego rodzaju.