Owidiusz (43 p.n.e.–17/18 n.e.) – życie i dzieła rzymskiego poety
Owidiusz — życie i dzieła rzymskiego poety: biografia, najważniejsze utwory (Metamorfozy, elegie), wpływ na kulturę, kontrowersje i wygnanie. Poznaj legendę literatury łacińskiej.
Publius Ovidius Naso był jednym z najbardziej znanych i wpływowych poetów starożytnego Rzymu. Urodził się 20 marca 43 roku p.n.e. w Sulmonie, zwanej wówczas Sulmo, w rodzinie o zamożnym statusie jeździeckim (ordo equester). Po młodzieńczych studiach retorycznych w Rzymie i Atenach porzucił karierę prawniczą i polityczną na rzecz literatury. Prawdopodobnie zmarł w Tomis — dzisiejszej Konstancy w Rumunii — w roku 17 lub 18 n.e., po wieloletnim wygnaniu z Italii.
Wraz z Wergiliuszem i Horacym zaliczany jest do trzech wielkich poetów literatury łacińskiej. Owidiusz pisał głównie wierszami — zarówno w elegii miłosnej, jak i w dłuższych formach epickich. Był niezwykle popularny: był jednym z najchętniej czytanych klasycznych autorów w średniowieczu i renesansie, a jego wpływ na literaturę i sztukę utrzymuje się do dziś.
Główne dzieła
- Amores (Miłości) — cykl elegii miłosnych, wczesne utwory owidiusza, pełne dowcipu i autoironicznych uwag o miłości i romansach.
- Ars Amatoria (Sztuka miłości) — dydaktyczny poemat w elegiach, poradnik miłosny i uwodzicielski, który wywołał kontrowersje wśród moralistów.
- Heroides (Listy heroin) — zbiór listów fikcyjnych, rzekomo pisanych przez kobiece postacie mitologiczne do porzuconych kochanków; przykład subtelnej psychologii i głosu lirycznego.
- Metamorphoses (Metamorfozy) — największe i najbardziej znane dzieło Owidiusza, epicka mozaika mitów o przemianach wierszem daktylicznym (hexametr), obejmująca opowieści od stworzenia świata do czasów Juliusza Cezara.
- Fasti — poemat kalendarzowy opisujący rzymskie święta i zwyczaje; niedokończony, ważne źródło mitologii i religii rzymskiej.
- Tristia i Epistulae ex Ponto — tomy napisane na wygnaniu w Tomis; pełne tęsknoty, skarg i próśb o łaskę, ukazują dramat osobisty poety i jego wysiłki o powrót do Rzymu.
Tematyka i styl
Owidiusz był mistrzem opowieści mitologicznej, łącząc erudycję z żywiołową wyobraźnią i lekkością stylu. Cechowały go:
- zmyślna narracja i umiejętność łączenia wielu mitów w rozbudowane kompozycje (szczególnie w Metamorphoses);
- ironiczny dystans i autoironia — często grał z konwencjami gatunkowymi i czytelniczymi oczekiwaniami;
- uwrażliwienie na psychologię postaci, zwłaszcza kobiecych bohaterów (np. w Heroides);
- różnorodność metrów: elegia (couplet elegijny) w utworach miłosnych i dydaktycznych, daktyliczny hexametr w epice.
Wygnanie
W 8 n.e. cesarz August wysłał Owidiusza na wygnanie do Tomis, na peryferiach Ponto Euxinus. Owidiusz sam określał przyczynę lakonicznym formułowaniem carmen et error — "wiersz i błąd". Tradycja i badacze przypuszczają, że jednym z powodów mogło być kontrowersyjne Ars Amatoria, które stało w sprzeczności z augustowskimi reformami moralnymi, a także ewentualny związek poety ze skandalami rodziny cesarskiej (np. z córką Augusta, Julią). Na wygnaniu napisał przejmujące listy i lamenty (Tristia, Epistulae ex Ponto), w których błagał o łaskę i opisywał surowe warunki życia. Próby powrotu do Rzymu nie powiodły się — nawet po śmierci Augusta i wstąpieniu Tyberiusza do władzy Owidiusz pozostał na wygnaniu.
Tradycja tekstu i wpływ
Teksty Owidiusza były kopiowane i komentowane od czasów starożytnych. W średniowieczu jego dzieła przetrwały głównie dzięki rękopisom i komentatorom; renesansowi humanistów przyniósł prawdziwy rozkwit zainteresowania jego twórczością. Owidiusz wpłynął na literaturę europejską (m.in. Dantego, Petrarkę, Shakespeare’a), malarstwo i sztuki wizualne (tematy z Metamorphoses były naśladowane w obrazach i rzeźbach). Jego sposób przekształcania mitów i refleksji nad przemianą pozostał inspiracją dla późniejszych epok.
Znaczenie
Owidiusz łączył erudycję z lekką, często prowokacyjną manierą. Jego dzieła dostarczają nie tylko mitologicznych opowieści, lecz także wglądu w mentalność rzymską, praktyki miłosne i sposób funkcjonowania literatury w społeczeństwie. Dzięki temu pozostaje centralną postacią studiów klasycznych i literackich do dziś.
Działa
Dzieła Owidiusza (z przybliżonymi datami wydania)
- Amores ("Miłości"), pięć ksiąg, wydane 10 r. p.n.e. i zmienione w trzy księgi ok. 1 r. n.e.
- Metamorfozy, ("Przemiany"), 15 ksiąg. Wydane ok. 8 r. n.e.
- Medicamina Faciei Feminae ("Kosmetyka twarzy kobiet"), znana również jako Sztuka piękna, zachowane 100 wierszy. Wydany ok. 5 r. p.n.e.
- Remedia Amoris ("Lekarstwo na miłość"), 1 księga. Wydana 5 r. p.n.e.
- Heroidy ("Bohaterki"), znane również jako Epistulae Heroidum ("Listy Heroin"), 21 listów. Listy 1-5 opublikowane 5 r. p.n.e.; listy 16-21 powstały ok. 4-8 r. n.e.
- Ars Amatoria ("Sztuka kochania"), trzy księgi. Dwie pierwsze księgi opublikowane 2 p.n.e., trzecia nieco później.
- Fasti ("Święta"), 6 zachowanych ksiąg, które obejmują pierwsze 6 miesięcy roku, dostarczając unikalnych informacji na temat kalendarza rzymskiego. Ukończone przed 8 r. n.e., prawdopodobnie opublikowane w 15 r. n.e.
- Ibis, pojedynczy wiersz. Napisany ok. 9 r. n.e.
- Tristia ("Żale"), pięć ksiąg. Wydana 10 r. n.e.
- Epistulae ex Ponto ("Listy znad Morza Czarnego"), cztery księgi. Wydane 10 r. n.e.
Utwory zaginione, czyli utwory innych poetów
- Consolatio ad Liviam ("Pocieszenie dla Liwii")
- Halieutica ("O rybołówstwie") - powszechnie uważany za fałszywy poemat, przez niektórych utożsamiany z zaginionym poematem Owidiusza o tym samym tytule.
- Medea, zaginiona tragedia o Medei
- Nux ("Drzewo orzechowe")
- Tom wierszy w języku getyckim, języku Dacji, w której Owidiusz żył na wygnaniu, nie zachowany (i być może fikcyjny).
Grawerowany frontispis George Sandys "1632 London edition of Ovids Metamorphoses Englished.
Przeszukaj encyklopedię