Pompejusz Wielki (106–48 p.n.e.) — rzymski wódz i polityk

Pompejusz Wielki — legendarny rzymski wódz i polityk, rywal Juliusza Cezara; od triumfów w Republice po klęskę pod Farsalusem i tragiczną śmierć w Egipcie.

Gnejusz Pompejusz Magnus (29 września 106 p.n.e. - 28 września 48 p.n.e.), znany również jako Pompejusz (/ˈpɒmpiː/) lub Pompejusz Wielki, był ważnym przywódcą wojskowym i politycznym późnej Republiki Rzymskiej.

Pochodzący z prowincji włoskiej, zapewnił sobie miejsce w szeregach rzymskiej szlachty, a Lucjuszowi Korneliuszowi Sullianowi nadał przydomek Magnus ("Wielki").

Pompejusz był rywalem Marka Licyniusza Krassusa i sojusznikiem Gajusza Juliusza Cezara. Razem trzej politycy zdominowaliby późnorzym rzymską republikę poprzez sojusz polityczny zwany Pierwszym Triumwiratem. Po śmierci Julii i Krassusa (54 p.n.e.), spory między Pompejuszem a Cezarem o przywództwo Republiki Rzymskiej doprowadziły do wojny domowej. Pompejusz został zdecydowanie pokonany przez Cezara w bitwie pod Farsalusem w 48 r. p.n.e., po czym uciekł do Egiptu, gdzie został zamordowany.

Młodość i wczesna kariera

Pochodził z rodziny o pochodzeniu plebejskim z regionu Picenum (dzisiejsze środkowo‑wschodnie Włochy). Jego ojciec, również Gnejusz Pompejusz, był wpływowym dowódcą i politykiem. Młody Pompejusz zyskał pierwsze doświadczenia wojskowe podczas wojen domowych lat 80. p.n.e., popierając stronę optimatów pod wodzą Lucjusza Korneliusza Sulli. Już w młodym wieku wykazał się niezależnością, zebrał własne oddziały i odniósł kilka szybkich sukcesów, co przysporzyło mu sławy i bogactwa.

Wielkie dowództwa i sukcesy wojskowe

Pompejusz odniósł szereg spektakularnych zwycięstw, które uczyniły go jednym z najpotężniejszych ludzi Republiki. Do najważniejszych należą:

• walka z piractwem na Morzu Śródziemnym — w 67 p.n.e. uzyskał nadzwyczajne pełnomocnictwa (ustawa Gabinia), szybko oczyścił morze z piratów i przywrócił handel;
• kampania przeciwko królom wschodnim i reorganizacja prowincji — dzięki pełnomocnictwu przyjętemu w 66–63 p.n.e. (ustawa Manilia) zakończył wojnę z Mitrydatesem VI i uporządkował sytuację na wschodzie, tworząc klientelarne królestwa i reorganizując prowincje;
• działania w Hiszpanii i usunięcie resztek oporu (m.in. dowodząc operacjami końcowymi przeciwko Sertoriusowi i jego zwolennikom);
• triumfy i ogromne bogactwa, które umożliwiły mu rozbudowę wpływów politycznych — był wielokrotnie nagradzany triumfami.

Polityka w Rzymie i Pierwszy Triumwirat

Pompejusz wielokrotnie pełnił urząd konsula i sprawował wielkie dowództwa wojskowe, a jednocześnie prowadził politykę w Rzymie. W 60 p.n.e. zawarł nieformalny sojusz z Markiem Krassusem i Gajuszem Juliuszem Cezarem — tzw. Pierwszy Triumwirat — dzięki któremu trzej mężczyźni dzielili wpływy i realizowali wzajemne interesy. Sojusz ten był częściowo przypieczętowany małżeństwem Pompejusza z Julią, córką Cezara, co przez pewien czas stabilizowało relacje pomiędzy nim a Cezarem.

Rozpad sojuszu i droga do wojny domowej

Po śmierci Julii w 54 p.n.e. i śmierci Krassusa w 53 p.n.e. więź między Pompejuszem a Cezarem osłabła. Rywalizacja o prestiż, urzędy i wpływy w Rzymie narastała. W 49 p.n.e. Cezar przekroczył Rubikon, co było formalnym początkiem wojny domowej. Pompejusz, jako przywódca obozu senackiego, zebrał siły w Grecji, starając się skonsolidować przeciwników Cezara.

Bitwa pod Farsalusem i śmierć

Najważniejszym starciem wojny domowej była bitwa pod Farsalusem (48 p.n.e.) w Galii Cieszyńskiej (dzisiejsza Grecja), gdzie Pompejusz poniósł zdecydowaną klęskę. Po porażce uciekł do Egiptu, licząc na wsparcie dworu dynastii Ptolemeuszy. W Egipcie, w pobliżu miasta Peluzjum, został zamordowany 28 września 48 p.n.e. przez zwolenników Ptolemeusza XIII — jego głowa i pierścień miały zostać przedstawione Cezarowi. Według przekazu historycznego Cezar, spotykając zwłoki, miał rzekomo zapłakać nad losem dawnego sojusznika i rywala.

Osiągnięcia, kontrowersje i dziedzictwo

Pompejusz pozostawił po sobie złożony wizerunek: z jednej strony wybitny dowódca, który przywrócił porządek na morzach i wschodnich prowincjach, z drugiej — polityk reprezentujący tradycyjne elity republikańskie, którego ambicje i rywalizacje przyczyniły się do dalszego osłabienia instytucji republiki. Jego działalność militarna przyniosła znaczące zmiany administracyjne i tworzenie licznych prowincji oraz państewek-klientów. W Rzymie jego nazwisko i pamięć przetrwały m.in. dzięki licznym pomnikom, budowlom (np. Teatr Pompejusza) i literaturze późniejszych autorów.

Uwaga: powyższy tekst rozszerza i wyjaśnia główne punkty zawarte we wstępnym opisie życia i działalności Pompejusza Wielkiego, zachowując oryginalne odsyłacze i sformułowania umieszczone w tekście źródłowym.

Wojna domowa i zabójstwa

Na początku Pompejusz powiedział, że może pokonać Cezara i wznieść armię jedynie tupiąc nogą na ziemi włoskiej, ale wiosną 49 r. p.n.e. Cezar przekroczył Rubikon, a jego legiony przetoczyły się przez półwysep. Pompejusz opuścił Rzym i zabrał swoje legiony na południe w kierunku Brundisium. Pompejusz zamierzał zbudować swoją armię, a na wschodzie prowadzić wojnę z Cezarem. Ani Pompejusz, ani Senat nie pomyśleli o zabraniu ze sobą ogromnego skarbu, prawdopodobnie myśląc, że Cezar nie ośmieliłby się wziąć go dla siebie. Został on pozostawiony w Świątyni Saturna, gdy Cezar i jego siły weszły do Rzymu.

Ledwo uciekający Cezar w Brundisium, Pompejusz przedostał się do Epirusa. Tam, podczas hiszpańskiej kampanii Cezara, Pompejusz zgromadził duże siły w Macedonii, z dziewięcioma legionami i kontyngentami rzymskich sojuszników na wschodzie. Jego flota kontrolowała Adriatyk. Mimo to Cezar zdołał przedostać się do Epiru w listopadzie 49 roku p.n.e. i zdobył Apolonię.

Pompejusz walczył z Cezarem w bitwie pod Dyrrhachium (48 p.n.e.), w której Cezar stracił 1000 mężczyzn, a Pompejusz 2000. Ponieważ nie udało mu się to w momencie przegranej Cezara, Pompejusz odrzucił szansę na zniszczenie znacznie mniejszej armii Cezara. Jak sam Cezar powiedział: "Dziś wróg wygrałby, gdyby miał dowódcę, który był zwycięzcą" (Plutarch, 65 lat).

Według Suetoniusa, to właśnie w tym momencie Cezar powiedział, że "ten człowiek (Pompejusz) nie wie, jak wygrać wojnę". Z Cezarem na plecach, konserwatyści pod wodzą Pompejusza uciekli do Grecji. Cezar i Pompejusz mieli swoje ostateczne zwycięstwo w bitwie pod Farsalusem w 48 r. p.n.e. Walki były gorzkie dla obu stron i choć od Pompejusza oczekiwano zwycięstwa, ze względu na przewagę liczebną, genialna taktyka i znakomite zdolności bojowe weteranów Cezara doprowadziły do zwycięstwa Cezara. Pompejusz poznał swoją żonę Cornelię i syna Sextusa Pompejusza na wyspie Mytilene. Następnie zastanawiał się, dokąd się udać. Pobiegł do Egiptu.

Po dotarciu do Egiptu, o losie Pompejusza zadecydowali doradcy młodego króla Ptolemeusza XIII. Podczas gdy Pompejusz czekał na morzu, spierali się oni o koszt zaoferowania mu schronienia u Cezara już w drodze do Egiptu; wygrał eunuch Pothinus. Według Plutarchy Korneliusz z niepokojem obserwował, jak Pompejusz wyruszył w małej łódce z kilkoma towarzyszami i udał się na przyjęcie powitalne na egipskim wybrzeżu. Gdy Pompejusz wysiadł z łodzi, został zadźgany nożem przez ludzi na rozkaz Pothinusa.

Pompejusz zmarł dzień po swoich 59-tych urodzinach. Jego ciało pozostało na brzegu, by zostać skremowane przez jego wiernego wolnego strzelca Filipa na zgniłych deskach łodzi rybackiej. Jego głowa i pieczęć zostały przedstawione Cezarowi, który, według Plutarchy, opłakiwał tę zniewagę wobec wielkości jego dawnego sprzymierzeńca. Cezar ukarał swoich zabójców i ich egipskich współsprzymierzeńców, uśmiercając zarówno Achillesa jak i Gotina. Prochy Pompejusza zostały ostatecznie zwrócone Kornelii, która zanosiła je do jego wiejskiego domu w pobliżu Alby.

Cassius Dio opisuje reakcje Cezara ze sceptycyzmem. Uważa on, że przyczyną upadku Pompejusza były raczej jego własne błędne osądy polityczne, a nie zdrada. W relacji Appiana z wojny domowej, Cezar ma odciętą głowę Pompejusza pochowany w Aleksandrii, w ziemi zarezerwowanej dla nowej świątyni dla bogini Nemezis. Do boskich funkcji Nemezis (~fate) należała kara pychy (dumy). Dla Pliniusza upokorzenie końca Pompejusza kontrastuje z jego ponadwymiarową głową portretową, obszytą perłami i niesioną w procesji podczas jego największego Triumfu.

Lot Pompejusza po Farsalusie , autorstwa Jeana Fouqueta

Pytania i odpowiedzi

P: Kim był Gnejusz Pompejusz Magnus?

P: W jaki sposób Pompejusz zapewnił sobie miejsce w szeregach rzymskiej szlachty?

P: Kim byli rywale i sojusznicy Pompejusza?

P: Co spowodowało spory między Pompejuszem a Cezarem?

P: Kiedy i gdzie Pompejusz został zdecydowanie pokonany przez Cezara?

P: Gdzie uciekł Pompejusz po porażce w bitwie pod Farsalus?

P: Jak zginął Pompejusz?

Szukaj według litery