Nintendo 64 (potocznie w skrócie N64) była trzecią domową konsolą do gier wideo wydaną przez Nintendo. Po raz pierwszy trafiła do sprzedaży w Japonii w czerwcu 1996 roku, a następnie pojawiła się na rynkach północnoamerykańskim i europejskim, konkurując z Sony PlayStation oraz Sega Saturn. Konsola została zaprojektowana przede wszystkim z myślą o grafice 3D i – choć określenie „64‑bit” miało również charakter marketingowy – N64 wprowadziła wiele rozwiązań przyspieszających rozwój gier trójwymiarowych. Zamiast popularnych w tamtych latach płyt CD, Nintendo zastosowało plastikowe kartridże jako nośniki gier. Dzięki temu czas ładowania był znacznie krótszy, ale kartridże miały wyższą cenę produkcji i mniejszą pojemność pamięci, co ograniczało zawartość multimedialną (muzykę, filmiki) w porównaniu z grami na CD; w efekcie część gier kosztowała więcej lub była mniej rozbudowana pod względem audio‑wideo.

Kontroler konsoli miał charakterystyczny, trójramienny kształt przypominający literę "M" i wyposażony był w około 10 przycisków oraz analogowy joystick. Projekt analogowego drążka wpłynął na przyszłe kontrolery; Firma Sony wykorzystała koncepcję analogu z N64 przy tworzeniu kontrolera DualShock do PlayStation. Po wyjęciu z pudełka, Nintendo 64 miało 4 MB pamięci RAM, którą można było rozbudować do 8 MB za pomocą pakietu rozszerzającego (Expansion Pak).

Specyfikacja techniczna (w skrócie)

  • Procesor: 64‑bitowy rdzeń MIPS (architektura R4300i) – konsola była reklamowana jako „64‑bitowa”.
  • Układ graficzny i dźwiękowy: rozwiązania opracowane z udziałem Silicon Graphics (SGI), zoptymalizowane pod kątem renderowania 3D w czasie rzeczywistym.
  • Pamięć: 4 MB pamięci operacyjnej w standardzie, możliwa rozbudowa do 8 MB za pomocą Expansion Pak.
  • Nośniki: plastikowe kartridże (szybki dostęp, wyższy koszt produkcji, mniejsza pojemność niż płyty CD).
  • Fizyczne możliwości multimedialne były więc inne niż w konsolach opartych na CD — mniejsze miejsce na zapisaną muzykę i sekwencje wideo, ale korzyść w postaci niemal braku ekranów ładowania.

Kontroler i akcesoria

  • Analogowy joystick (wcześniej rzadko spotykany w konsolach domowych) oraz spust „Z” umieszczony na tylnej części kontrolera — rozwiązanie stało się standardem w grach 3D i FPS na konsolach.
  • Możliwość podłączenia czterech padów jednocześnie umożliwiała rozgrywki lokalne dla wielu graczy bez dodatkowych adapterów — przewaga w grach towarzyskich (np. Mario Kart 64).
  • Popularne akcesoria: Rumble Pak (wibracje, wprowadzony z grą Star Fox 64), Controller Pak (pamięć zewnętrzna), Transfer Pak (łączenie z grami Game Boy), oraz Expansion Pak (dodatkowa pamięć operacyjna). Istniał także moduł 64DD — magnetooptyczny dysk i rozszerzenie dostępne wyłącznie w Japonii, które miało umożliwić rozwinięcie funkcji konsoli.

Najważniejsze gry i innowacje

Nintendo 64 jest pamiętane przede wszystkim dzięki silnym tytułom pierwszego kalibru, które zdefiniowały gatunki i mechaniki gier 3D. Do najbardziej wpływowych należą:

  • Super Mario 64 – redefinicja platformówek w 3D i wzorzec sterowania postacią w przestrzeni trójwymiarowej.
  • The Legend of Zelda: Ocarina of Time – uznawana za jedną z najlepszych gier w historii, wprowadziła m.in. system celowania „Z‑targeting”.
  • GoldenEye 007 – przełomowy FPS na konsolach, który udowodnił, że strzelanki z perspektywy pierwszej osoby mogą działać świetnie na padzie i w trybie wieloosobowym lokalnym.
  • Mario Kart 64, Banjo‑Kazooie, Star Fox 64, Perfect Dark (linkowany w tekście jako Perfect Dark firmy Rare's first-person shooter) i inne — tytuły te rozszerzyły możliwości rozgrywki i techniki projektowania poziomów w 3D.

Wpływ na rynek i dziedzictwo

Produkcja gier na Nintendo 64 była z reguły droższa i bardziej wymagająca niż tworzenie na PlayStation, w części z powodu specyfiki nośników (kartridże) i innych narzędzi deweloperskich. W konsekwencji wiele firm trzecich wybierało platformy o niższych kosztach wydawniczych, zwłaszcza PlayStation. Dodatkowo polityka Nintendo wobec treści — większy nacisk na gry przyjazne rodzinie i ograniczenie ekspozycji na przemoc — spowodowała, że pewne gatunki i tytuły o bardziej „brutalnym” charakterze częściej ukazywały się na konkurencyjnych platformach. Z powodu tych czynników Nintendo stopniowo utraciło część udziału w rynku wobec firm takich jak Sega i Sony.

Pomimo tych ograniczeń, N64 pozostawiło trwały ślad w branży: analogowy joystick, tryb czteroosobowy „na jednym ekranie”, rozwój gier 3D i wiele innowacji projektowych stały się standardem w kolejnych generacjach konsol. Konsola sprzedała się w milionach egzemplarzy na świecie (około 33 miliony jednostek) i produkcja komercyjna zakończyła się na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku (ostatnie wersje i wydania były dostępne do około 2002–2003 roku).

Do dziś Nintendo 64 jest cenione przez kolekcjonerów i miłośników retro gier za swoje przełomowe tytuły i wpływ na rozwój gier 3D — mimo że decyzje techniczne (głównie użycie kartridży) wpłynęły na ograniczenia oferty third‑party i komercyjne losy konsoli.