Alfabet mongolski (pismo mongolskie): pionowy system, historia i użycie

Alfabet mongolski — odkryj historię, unikalny pionowy zapis i współczesne użycie pisma mongolskiego: od starożytnych korzeni po odrodzenie kulturowe.

Mongolski skrypt był pierwszym systemem pisania używanym do zapisu w języku mongolskim. Podobnie jak alfabet arabski jest to kursywny system zapisu — litery łączą się ze sobą i zmieniają kształt w zależności od pozycji (na początku, w środku lub na końcu słowa). Tradycyjne pismo mongolskie jest pionowe: zapisuje się je od góry do dołu, a kolumny tekstu ustawione są od lewej do prawej — cecha ta czyni je wyjątkowym wśród systemów pionowych (tradycyjny pionowy zapis chiński czy japoński zwykle układa kolumny od prawej do lewej). Jest to jeden z dwóch głównych systemów używanych dziś do zapisu języka mongolskiego obok cyrylicy. W niezależnym kraju Mongolii (czasem nazywanej Mongolią Zewnętrzną) używa się głównie cyrylicy, natomiast w autonomicznym regionie Mongolii Wewnętrznej w Chinach pismo mongolskie pozostaje podstawowym systemem zapisu. Pismo mongolskie stosowano i stosuje się także do zapisu kilku innych języków mongolskich oraz niektórych języków tunegijskich, takich jak Buryat, Kalmyk, Oirat, a także do zapisu języków pokrewnych, jak Manchu i Xibe.

Pochodzenie i historia

Tradycyjne pismo mongolskie powstało poprzez adaptację pisma używanego przez Ujgurów. Według źródeł historycznych, w 1208 roku chan z Genghis Khan przyprowadził Ujgurskiego pisarza o imieniu Tatar-Tonga i polecił mu dostosować alfabet jego ojczystego języka (stary alfabet Ujgurów) do potrzeb języka mongolskiego. Nowy system był stosunkowo szybki do rozpowszechnienia, ale nie oddawał wszystkich dźwięków mongolskich idealnie, dlatego w ciągu wieków pojawiały się różne modyfikacje i lokalne warianty.

Budowa i cechy pisma

Pismo mongolskie ma kilka charakterystycznych cech:

• zapis pionowy — litery układają się w kolumnach od góry do dołu, a kolejne kolumny idą od lewej do prawej;
• forma pozycyjna liter — większość znaków zmienia kształt w zależności od pozycji w wyrazie (inicjalna, medialna, finalna, izolowana);
• brak rozróżnienia wielkości liter analogicznego do alfabetów łacińskich;
• stosowanie znaków diakrytycznych (kropek, odróżnień) do rozróżniania samogłosek i spółgłosek w niektórych wariantach;
• pismo dobrze nadaje się do zapisu języków aglutynacyjnych — jednak historycznie miało trudności z oddaniem wszystkich samogłosek mongolskich, co prowadziło do lokalnych adaptacji i reform.

Warianty i pokrewne systemy

W ciągu dziejów powstały lokalne modyfikacje pisma mongolskiego. Najbardziej znane to m.in. tzw. Clear (Todo) script stworzony w XVII wieku dla dialektu Oirat, który miał lepiej odzwierciedlać fonologię tego języka. Z pisma mongolskiego wywodzą się również skrypty używane dla języka Manchu i Xibe — w okresie dynastii Qing pismo to pełniło funkcję urzędowego systemu zapisu dla urzędników mandżurskich.

Zmiany w XX wieku i status współcześnie

W XX wieku pismo mongolskie przeszło poważne zmiany polityczne i społeczne. W 1941 roku, kilka lat po tym, jak Mongolia stała się państwem komunistycznym, wprowadzono w Mongolii alfabet cyrylicki, najprawdopodobniej pod silnym wpływem ich komunistycznego sojusznika, Związku Radzieckiego. Po upadku systemów komunistycznych w regionie podjęto działania na rzecz odrodzenia tradycyjnej kultury; w praktyce Mongolski tradycyjny alfabet odzyskał status oficjalnego pisma obok cyrylicy i pojawiły się programy nauczania oraz inicjatywy promujące jego użycie.

Pomimo zabiegów o rewitalizację, cyrylica pozostaje szeroko rozpowszechniona w samodzielnej Mongolii — wynika to z wieloletniej praktyki edukacyjnej, łatwości użycia cyrylicy w piśmie i publikacjach oraz początkowych trudności technicznych z obsługą tradycyjnego pisma na komputerach i w oprogramowaniu. Równocześnie w autonomicznym regionie Mongolii Wewnętrznej w Chinach tradycyjne pismo mongolskie pozostaje powszechnie używane — tam wiele osób z grupy etnicznych Mongołów nie zna cyrylicy i potrafi czytać jedynie pismo mongolskie.

Pisanie, druk i technologia

W erze cyfrowej pismo mongolskie napotkało na wyzwania związane z renderowaniem pionowego zapisu i złożonymi formami znaków. Standard Unicode obejmuje blok dla pisma mongolskiego, jednak poprawne wyświetlanie i skład pionowy wymaga wsparcia ze strony czcionek i silników typograficznych. W ostatnich latach rozwój narzędzi, fontów i klawiatur (również mobilnych) ułatwił korzystanie z tradycyjnego pisma w internecie i w dokumentach elektronicznych, co z kolei wspiera działania edukacyjne i kulturalne na rzecz jego popularyzacji.

Znaczenie kulturowe

Pismo mongolskie jest ważnym elementem tożsamości kulturowej i historycznej ludów mongolskich. Jego znaki pojawiają się na znakach drogowych, w instytucjach kultury, na monetach i w publikacjach, pełniąc funkcję nie tylko praktycznego narzędzia komunikacji, ale też symbolu ciągłości tradycji. Próby ożywienia tradycyjnego alfabetu mają wymiar zarówno edukacyjny, jak i symboliczny — służą zachowaniu języka, literatury i dziedzictwa pisemnego.

Podsumowując, mongolski system pisma to unikalny, pionowy i kursywny system zapisu o bogatej historii, który przetrwał liczne zmiany polityczne i technologiczne. Obecnie trwa proces jego częściowego odrodzenia, równocześnie z utrzymaniem użycia cyrylicy jako praktycznego alfabetu codziennego w samodzielnej Mongolii.

Pytania i odpowiedzi

P: Jaka jest mongolska pisownia?

P: W jakich językach pisany jest język mongolski?

P: Jak Czyngis-chan wpłynął na rozwój pisma mongolskiego?

P: Dlaczego Mongolia przyjęła cyrylicę?

P: Czy cyrylica jest dziś bardziej rozpowszechniona niż tradycyjne pismo mongolskie?

P: Czy w Mongolii Wewnętrznej używa się obu skryptów, czy tylko jednego?

Szukaj według litery