Grzbiet Śródatlantycki — grzbiet śródoceaniczny i ryft środkowego Atlantyku
Grzbiet Śródatlantycki — ryft i rozprzestrzenianie dna morskiego, tworzenie nowej skorupy bazaltowej, wpływ na płyty tektoniczne i Islandię. Poznaj strukturę i znaczenie geologiczne.
Grzbiet Śródatlantycki to podwodne pasmo górskie znajdujące się mniej więcej w środkowej części Oceanu Atlantyckiego zachodzi proces rozprzestrzeniania się dna morskiego. Jest on częścią światowego systemu grzbietów śródoceanicznych – najdłuższego łańcucha górskiego na Ziemi, który w większości leży pod wodą. Grzbiet Śródatlantycki ciągnie się od rejonów arktycznych aż po Ocean Południowy i ma długość wynoszącą kilkanaście tysięcy kilometrów; tylko na krótkich odcinkach, jak na Islandii, sięga powierzchni i tworzy ląd.
Budowa i mechanizm powstawania
Wzdłuż grzbietu biegnie charakterystyczna, często głęboka dolina ryftowa, będąca miejscem styku i rozdziału płyt tektonicznych. W ryfcie materia z wnętrza Ziemi wypływa na dno morskie: magma pochodząca z płaszcza unosi się, wypełnia pęknięcia i częściowo wypływa na powierzchnię, tworząc nową skorupę oceaniczną. Skrystalizowana magma formuje głównie bazaltową skorupę oraz warstwy gabrowe w głębszych częściach. Powstawanie nowej skorupy jest procesem ciągłym i symetrycznym względem osi grzbietu, co znajduje odzwierciedlenie w naprzemiennych paskach namagnesowania dna morskiego (tzw. magnetyczne pasy).
Ruch płyt: Grzbiet oddziela oceaniczne płyty tektoniczne i przesuwa je od siebie z prędkością około 2,5 cm na rok; szybkość ta jednak zmienia się wzdłuż grzbietu (w niektórych odcinkach jest mniejsza, w innych większa) i jest ogólnie znacznie mniejsza niż na szybko rozdzielających się grzbietach, np. na Wschodnim Grzbiecie Pacyficznym.
Różnice strukturalne i strefy uskoków
Grzbiet Śródatlantycki nie jest jednorodny: w zależności od lokalnej prędkości spreads, oś może przyjmować formę rozległego grzbietu z akumulacją wulkaniczną lub głębokiej doliny ryftowej. Między segmentami grzbietu występują liczne uskoki transformujące i strefy złamań (fracture zones), które przesuwają i przesuwają fragmenty grzbietu względem siebie oraz są źródłem trzęsień ziemi.
Kominy hydrotermalne i życie
W obszarach aktywnego grzbietu często występują kominy hydrotermalne („czarne palacze” i „białe palacze”), z których wypływają gorące, mineralizowane wody. Dzięki chemizmowi tych źródeł powstały wyspecjalizowane ekosystemy oparte na chemosyntezie – żyją tam m.in. bakterie, mięczaki, rurcówki i skorupiaki, niezależne od światła słonecznego. Odkrycie takich środowisk miało duże znaczenie dla biologii i teorii powstawania życia.
Znaczenie naukowe i obserwacje
- Dowody dla teorii rozprzestrzeniania się dna morskiego: symetryczne paski magnetyczne oraz rozkład wieku skał wykazują, że nowa skorupa powstaje przy osi grzbietu i odpływa na boki.
- Sejsmiczność i wulkanizm: aktywność sejsmiczna koncentruje się wzdłuż osi i stref uskoków; wulkanizm jest głównie bazaltowy i rzadko powoduje wielkie erupcje na powierzchni, choć wyjątkiem są miejsca jak Islandia, gdzie hotspot wynurza grzbiet ponad poziom morza.
- Badania oceanograficzne: grzbiet jest celem licznych wypraw oceanograficznych z użyciem sonaru, wierceń oceanicznych i pojazdów podwodnych; analizuje się tam skład magmy, mineralogię skał oraz biologiczne i chemiczne procesy hydrotermalne.
Znaczenie globalne: Grzbiet Śródatlantycki odgrywa ważną rolę w cyrkulacji ciepła we wnętrzu Ziemi, w tworzeniu nowej skorupy oceanicznej oraz w obiegu pierwiastków chemicznych między płaszczem a hydrosferą. Poznanie jego struktury i procesów pomaga lepiej zrozumieć mechanizmy tektoniki płyt i ewolucję Ziemi.
W wyniku ciągłych badań i nowych technik obserwacyjnych – w tym odwiertów morskich, badań magnetycznych i eksploracji robotycznych – wiedza o Grzbiecie Śródatlantyckim nadal się rozszerza, ujawniając zróżnicowanie procesów geologicznych i unikatowych form życia związanych z aktywnymi strefami ryftowymi.
Położenie Grzbietu Śródatlantyckiego
Grzbiet Śródatlantycki na Islandii
Szczelina biegnąca wzdłuż Grzbietu Śródatlantyckiego na Islandii
Wychodnia skalna w Islandii, widoczny element powierzchniowy Grzbietu Śródatlantyckiego, najbardziej wysuniętej na wschód krawędzi płyty północnoamerykańskiej. Jest to popularny cel wycieczek turystycznych na Islandii.
Historia
Grzbiet został odkryty podczas wyprawy HMS Challenger w 1872 roku. Zespół naukowców na pokładzie odkrył duże wzniesienie na środku Atlantyku. Planowali oni przyszłą lokalizację dla transatlantyckiego kabla telegraficznego. Istnienie takiego grzbietu zostało potwierdzone przez sonar w 1925 r.W latach 50-tych, mapowanie dna oceanicznego Ziemi wykazało, że Grzbiet Śródatlantycki składa się z dolin i grzbietów. Jego centralna dolina jest aktywna sejsmologicznie i stanowi epicentrum wielu trzęsień ziemi. Ewing i Heezen odkryli, że grzbiet jest częścią 40 000-km długiego, w zasadzie ciągłego systemu grzbietów śródoceanicznych na dnach wszystkich oceanów Ziemi. Odkrycie tego ogólnoświatowego systemu grzbietów doprowadziło do powstania teorii rozprzestrzeniania się dna morskiego i powszechnej akceptacji teorii Wegenera o dryfie kontynentalnym i ekspansji jako tektoniki płyt.
Geologia
Grzbiet ten zaczął się formować pod koniec triasu i był odpowiedzialny za oddzielenie obu Ameryk od Afryki i Europy wraz z rozpadem Pangaea.Grzbiet znajduje się na szczycie geologicznej cechy znanej jako Wzniesienie Śródatlantyckie, które jest postępującym wybrzuszeniem biegnącym wzdłuż Oceanu Atlantyckiego, z grzbietem spoczywającym na najwyższym punkcie tego liniowego wybrzuszenia. Uważa się, że to wybrzuszenie jest spowodowane przez siły konwekcyjne w astenosferze, które wypychają w górę skorupę oceaniczną i litosferę.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest Grzbiet Śródatlantycki?
O: Grzbiet Śródatlantycki to miejsce, w którym następuje rozprzestrzenianie się dna morskiego na środku Oceanu Atlantyckiego.
P: Czego częścią jest Grzbiet Śródatlantycki?
O: Grzbiet Śródatlantycki jest częścią ogólnoświatowego systemu grzbietów śródoceanicznych.
P: Gdzie znajduje się najdłuższe pasmo górskie na świecie?
O: Najdłuższe pasmo górskie na świecie znajduje się pod wodą, z wyjątkiem krótkich odcinków, takich jak Islandia.
P: Co oddziela oceaniczne płyty tektoniczne?
O: Grzbiet Śródatlantycki oddziela oceaniczne płyty tektoniczne.
P: O ile płyt rocznie rozsuwa się Grzbiet Śródatlantycki?
O: Płyty oddalają się od siebie o około 2,5 cm rocznie na Grzbiecie Śródatlantyckim.
P: Co biegnie wzdłuż środkowej części Grzbietu Śródatlantyckiego?
O: Głęboka dolina ryftowa biegnie wzdłuż środka Grzbietu Śródatlantyckiego na prawie całej jego długości.
P: Co wyłania się na dnie oceanu w pobliżu osi grzbietu?
O: Nowa magma pojawia się na dnie oceanu w pobliżu osi grzbietu na Grzbiecie Śródatlantyckim.
Przeszukaj encyklopedię