Meksykańska wojna o niepodległość (1810-1821) była wojną pomiędzy narodem meksykańskim a hiszpańskim rządem kolonialnym. Rozpoczęła się 16 września 1810 roku. Rozpoczęli ją urodzeni w Meksyku Hiszpanie (criollo), Metysi i Amerindianie, którzy chcieli uniezależnić się od Hiszpanii.

Idea niepodległości Meksyku sięga lat po hiszpańskim podboju imperium Azteków. Martín Cortés stanął na czele rewolty przeciwko rządom hiszpańskim.

Po tym, jak spisek zwany Spiskiem Maczet nie powiódł się w 1799 roku, wojna o niepodległość rozpoczęła się od Grito de Dolores w 1810 roku. Hiszpania była zajęta walką o swoją niepodległość przeciwko inwazji Pierwszego Cesarstwa Francuskiego, w Wojnie Półwyspowej.

Przyczyny i kontekst

Bezpośrednie przyczyny wybuchu powstania to m.in.:

  • napięcia między criollos (urodzonymi w Ameryce potomkami Hiszpanów) a peninsulares (przybyłymi z Hiszpanii urzędnikami),
  • nierówności społeczne — dyskryminacja Metysów, Indian i niższych warstw społecznych oraz coraz większe obciążenia podatkowe,
  • wpływ idei oświeceniowych i rewolucji w Ameryce Północnej i Francji oraz kryzys legitymacji hiszpańskiej monarchii po zajęciu Hiszpanii przez Napoleona.
W praktyce konflikt łączył aspiracje elit criollo (chęć samodzielnego rządzenia i ochrony interesów lokalnych) z żądaniami emancypacji i poprawy warunków życia szerokich warstw społeczeństwa.

Grito de Dolores i pierwsze etapy powstania

Grito de Dolores to tradycyjnie uznawane wezwanie do walki ogłoszone przez księdza Miguela Hidalgo y Costilla 16 września 1810 roku w miejscowości Dolores (stąd nazwa). Hidalgo zebrał wieśniaków i mieszczan, skłaniając ich do buntu przeciwko rządom kolonialnym. Jego ruch szybko zdobył poparcie szerokich mas, zdobywając m.in. Guadalajarę, zanim został pokonany i aresztowany (rozstrzelany w 1811).

Główne postaci i fazy konfliktu

  • Miguel Hidalgo — duchowny i inicjator powstania (1810–1811).
  • José María Morelos — kolejny lider ruchu (1811–1815), organizator armii i autor programów polityczno-społecznych (m.in. „Sentimientos de la Nación”), zwołał Kongres Chilapa/Chilpancingo w 1813, który ogłosił niepodległość i próbował stworzyć struktury państwowe.
  • Vicente Guerrero — jeden z przywódców partyzanckich, reprezentant interesów ludności wiejskiej i metysów.
  • Agustín de Iturbide — początkowo dowódca stronników Hiszpanii, później zawarł porozumienie z Guerrero i ogłosił Plan z Iguala (24 lutego 1821), łącząc siły prowadzące do końca walk i utworzenia niepodległego państwa.

Przebieg wojny można podzielić na kilka etapów: masowe powstanie 1810–1811, okres brutalnej reakcji i tłumienia ruchu 1811–1815, dalsza, rozproszona wojna partyzancka do końca lat 20. oraz finalne zjednoczenie sił w 1820–1821 roku, co doprowadziło do zakończenia konfliktu.

Zakończenie i formalne uzyskanie niepodległości

Porozumienie znane jako Plan z Iguala (Piano de Iguala) z 24 lutego 1821 r., sformułowane przez Iturbide’a i konserwatywnych przywódców, przewidywało m.in.:

  • utrzymanie katolicyzmu jako religii państwowej,
  • równouprawnienie hiszpańskich i meksykańskich elit,
  • zachowanie istniejącego porządku społecznego przy jednoczesnym ustanowieniu niepodległego państwa.
Na jego podstawie powstała Armia Trójjedności, a 24 sierpnia 1821 roku podpisano dokumenty końcowe, które doprowadziły do wycofania się sił hiszpańskich i ogłoszenia niepodległości. Wkrótce potem utworzono Cesarstwo Meksykańskie z Agustínem de Iturbide jako cesarzem (koronacja 1822), lecz jego rządy były krótkie — imperium upadło i w 1824 roku ustanowiono republikę federalną z nową konstytucją.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe

Skutki wojny były złożone:

  • polityczne — koniec rządów kolonialnych i powstanie niepodległego państwa meksykańskiego, lecz także okres niestabilności, walki o władzę i częste zmiany systemu rządów w kolejnych dekadach;
  • społeczne — wojna przyniosła znaczne straty ludzkie i materialne; choć formalnie zakończyła zależność od Hiszpanii, wiele struktur społecznych i gospodarczych pozostało niezmienionych, a władza często przeszła w ręce nowych elit;
  • gospodarcze — zniszczenia wojenne, przerwy w handlu i spadek produkcji, problemy z finansami publicznymi i odbudową kraju;
  • kulturowe i symboliczne — powstanie stało się fundamentem tożsamości narodowej; Grito de Dolores i data 16 września są obchodzone jako Święto Niepodległości Meksyku.
W kolejnych latach niektóre reformy (np. zniesienie niewolnictwa) zostały wprowadzone dopiero po pewnym czasie, a problem ziemi i praw ludności rdzennej pozostał ważnym źródłem napięć.

Pamięć historyczna

W Meksyku bitwa o niepodległość jest centralnym elementem pamięci narodowej. Każdego roku 15 września wieczorem prezydent kraju odtwarza i powtarza publicznie Grito, a następnego dnia (16 września) odbywają się parady i inne uroczystości. Postacie takie jak Miguel Hidalgo, José María Morelos i Vicente Guerrero są traktowane jako bohaterowie narodowi, a wydarzenia z lat 1810–1821 interpretowane są zarówno jako walka o niepodległość, jak i proces kształtowania się meksykańskiego narodu.

Wojna o niepodległość pozostawiła po sobie dziedzictwo mieszane — zwycięstwo polityczne nad metropolią i symbol narodowej suwerenności, ale też długotrwałe wyzwania związane z odbudową państwa, równouprawnieniem i stabilizacją instytucji publicznych.