Masakry foibe to określenie zbioru aktów przemocy, w których ofiarami — w przeważającej większości — padali etniczni Włosi zamieszkujący tereny Wenecji Julijskiej, Istrii i Dalmacji. Miały one miejsce przede wszystkim w dwóch falach: po kapitulacji Włoch 8 września 1943 r. oraz na przełomie II wojny światowej w 1945 r., kiedy jugosłowiańscy partyzanci kierowani przez Tito przejęli kontrolę nad tymi terenami. Historycy i badacze wskazują, że przemoc, a następnie następujący po niej exodus Włochów z Istrii i Dalmacji, miały wymiar zarówno represyjny, jak i — według części analiz — etniczny; dla wielu autorów działania te wpisują się w szerszy kontekst czystki etnicznej. Narodowy Dzień Pamięci Wygnańców i Foibe jest we Włoszech dniem upamiętniającym ofiary tych wydarzeń.

Tło historyczne

Regiony te przez dziesięciolecia były obszarem napięć narodowościowych i politycznych. Polityka italianizacji prowadzona za czasów faszystowskich, okupacja części Jugosławii przez Włochy oraz brutalne działania represyjne ze strony włoskich władz i formacji faszystowskich wobec ludności słowiańskiej spowodowały narastanie nienawiści i pragnienia odwetu. W czasie wojny dodatkowo rozwinęła się partyzantka jugosłowiańska, walcząca zarówno z okupantem, jak i z przeciwnikami politycznymi na miejscowym podłożu.

Przebieg zdarzeń

  • Termin „foiba” pochodzi od lokalnych nazw dla naturalnych wyrobisk krasowych (schodzących w dół grot), w które wkładano ciała ofiar lub na których je zabijano.
  • Pierwsza fala represji nastąpiła po 8 września 1943 r., kiedy upadek reżimu Mussoliniego i niemiecka okupacja zmieniły lokalne układy sił; część przestępstw miała charakter odwetów za współpracę z władzami włoskimi i za represje wobec ludności słowiańskiej.
  • Druga, znaczniejsza fala, miała miejsce w 1945 r., podczas i po wkroczeniu jugosłowiańskich oddziałów. W tym okresie dochodziło do masowych zatrzymań, egzekucji, wrzucania ciał do foib oraz deportacji i internowań osób uważanych za przeciwników politycznych lub „wrogich” wobec nowej władzy.

Ofiary i wysiedlenia

Dokładna liczba ofiar i osób wysiedlonych pozostaje przedmiotem sporu i badań. Szacunki dotyczące liczby zabitych różnią się znacząco w zależności od źródeł i metodologii; większość współczesnych badań wskazuje na od kilkuset do kilku tysięcy ofiar śmiertelnych, przy czym część włoskich źródeł podaje wyższe liczby. Również liczba wysiedlonych i uchodźców to przedmiot różnorodnych kalkulacji — ocenia się, że na skutek wydarzeń i późniejszych zmian granic kilkaset tysięcy mieszkańców włoskiego pochodzenia opuściło Istrię, Dalmację i obszary Wenecji Julijskiej; najczęściej przytaczane zakresy to setki tysięcy osób.

Po wojnie i pamięć

Po zakończeniu wojny granice na tych terenach uległy zmianie (m.in. Traktat paryski z 10 lutego 1947 r. potwierdził wiele z tych rozstrzygnięć), a ogromna większość włoskiej ludności zdecydowała się na emigrację do Włoch. W życiu publicznym Włoch i krajów byłej Jugosławii kwestia foib stała się przedmiotem intensywnej debaty i politycznej instrumentalizacji. We Włoszech wspomnienie o foibach bywa łączone z pamięcią o ofiarach i wysiedleniach, a także z dyskusją o odpowiedzialności i kontekście historycznym.

Kontrowersje i badania historyczne

  • Interpretacje zdarzeń różnią się: niektórzy historycy i komentatorzy akcentują charakter odwetu wobec osób związanych z reżimem faszystowskim i lokalnymi kolaborantami, inni mówią o elementach zaplanowanej czystki etnicznej.
  • Badania historyczne prowadzone są nadal, obejmują analizy archiwalne, relacje świadków, ekshumacje i badania sądowe. Wielu badaczy podkreśla konieczność odczytywania tych wydarzeń w szerokim kontekście wojennym, politycznym i społecznym tamtego okresu.
  • Współczesne wysiłki pamięciowe obejmują upamiętnienia, pomniki, muzea oraz oficjalne dni pamięci. Jednocześnie trwają dialog i okresowe inicjatywy pojednawcze między Włochami a państwami powstałymi po Jugosławii, mające na celu historyczne wyjaśnienie i moralne rozliczenie dramatów minionych lat.

Foibe i związane z nimi wysiedlenia pozostają jednym z trudniejszych i najbardziej bolesnych rozdziałów historii południowego wybrzeża Morza Adriatyckiego w XX wieku. Ich pełne zrozumienie wymaga uwzględnienia zarówno lokalnych doświadczeń, jak i szerszych uwarunkowań wojennych, ideologicznych i narodowościowych oraz dalszych badań źródłowych.