Foibe: masowe zbrodnie i wysiedlenia Włochów w Istrii i Dalmacji (1943–1945)
Foibe: historia masowych zbrodni i wysiedleń Włochów w Istrii i Dalmacji (1943–1945). Analiza przyczyn, świadectwa i pamięć ofiar.
Masakry foibe to określenie zbioru aktów przemocy, w których ofiarami — w przeważającej większości — padali etniczni Włosi zamieszkujący tereny Wenecji Julijskiej, Istrii i Dalmacji. Miały one miejsce przede wszystkim w dwóch falach: po kapitulacji Włoch 8 września 1943 r. oraz na przełomie II wojny światowej w 1945 r., kiedy jugosłowiańscy partyzanci kierowani przez Tito przejęli kontrolę nad tymi terenami. Historycy i badacze wskazują, że przemoc, a następnie następujący po niej exodus Włochów z Istrii i Dalmacji, miały wymiar zarówno represyjny, jak i — według części analiz — etniczny; dla wielu autorów działania te wpisują się w szerszy kontekst czystki etnicznej. Narodowy Dzień Pamięci Wygnańców i Foibe jest we Włoszech dniem upamiętniającym ofiary tych wydarzeń.
Tło historyczne
Regiony te przez dziesięciolecia były obszarem napięć narodowościowych i politycznych. Polityka italianizacji prowadzona za czasów faszystowskich, okupacja części Jugosławii przez Włochy oraz brutalne działania represyjne ze strony włoskich władz i formacji faszystowskich wobec ludności słowiańskiej spowodowały narastanie nienawiści i pragnienia odwetu. W czasie wojny dodatkowo rozwinęła się partyzantka jugosłowiańska, walcząca zarówno z okupantem, jak i z przeciwnikami politycznymi na miejscowym podłożu.
Przebieg zdarzeń
- Termin „foiba” pochodzi od lokalnych nazw dla naturalnych wyrobisk krasowych (schodzących w dół grot), w które wkładano ciała ofiar lub na których je zabijano.
- Pierwsza fala represji nastąpiła po 8 września 1943 r., kiedy upadek reżimu Mussoliniego i niemiecka okupacja zmieniły lokalne układy sił; część przestępstw miała charakter odwetów za współpracę z władzami włoskimi i za represje wobec ludności słowiańskiej.
- Druga, znaczniejsza fala, miała miejsce w 1945 r., podczas i po wkroczeniu jugosłowiańskich oddziałów. W tym okresie dochodziło do masowych zatrzymań, egzekucji, wrzucania ciał do foib oraz deportacji i internowań osób uważanych za przeciwników politycznych lub „wrogich” wobec nowej władzy.
Ofiary i wysiedlenia
Dokładna liczba ofiar i osób wysiedlonych pozostaje przedmiotem sporu i badań. Szacunki dotyczące liczby zabitych różnią się znacząco w zależności od źródeł i metodologii; większość współczesnych badań wskazuje na od kilkuset do kilku tysięcy ofiar śmiertelnych, przy czym część włoskich źródeł podaje wyższe liczby. Również liczba wysiedlonych i uchodźców to przedmiot różnorodnych kalkulacji — ocenia się, że na skutek wydarzeń i późniejszych zmian granic kilkaset tysięcy mieszkańców włoskiego pochodzenia opuściło Istrię, Dalmację i obszary Wenecji Julijskiej; najczęściej przytaczane zakresy to setki tysięcy osób.
Po wojnie i pamięć
Po zakończeniu wojny granice na tych terenach uległy zmianie (m.in. Traktat paryski z 10 lutego 1947 r. potwierdził wiele z tych rozstrzygnięć), a ogromna większość włoskiej ludności zdecydowała się na emigrację do Włoch. W życiu publicznym Włoch i krajów byłej Jugosławii kwestia foib stała się przedmiotem intensywnej debaty i politycznej instrumentalizacji. We Włoszech wspomnienie o foibach bywa łączone z pamięcią o ofiarach i wysiedleniach, a także z dyskusją o odpowiedzialności i kontekście historycznym.
Kontrowersje i badania historyczne
- Interpretacje zdarzeń różnią się: niektórzy historycy i komentatorzy akcentują charakter odwetu wobec osób związanych z reżimem faszystowskim i lokalnymi kolaborantami, inni mówią o elementach zaplanowanej czystki etnicznej.
- Badania historyczne prowadzone są nadal, obejmują analizy archiwalne, relacje świadków, ekshumacje i badania sądowe. Wielu badaczy podkreśla konieczność odczytywania tych wydarzeń w szerokim kontekście wojennym, politycznym i społecznym tamtego okresu.
- Współczesne wysiłki pamięciowe obejmują upamiętnienia, pomniki, muzea oraz oficjalne dni pamięci. Jednocześnie trwają dialog i okresowe inicjatywy pojednawcze między Włochami a państwami powstałymi po Jugosławii, mające na celu historyczne wyjaśnienie i moralne rozliczenie dramatów minionych lat.
Foibe i związane z nimi wysiedlenia pozostają jednym z trudniejszych i najbardziej bolesnych rozdziałów historii południowego wybrzeża Morza Adriatyckiego w XX wieku. Ich pełne zrozumienie wymaga uwzględnienia zarówno lokalnych doświadczeń, jak i szerszych uwarunkowań wojennych, ideologicznych i narodowościowych oraz dalszych badań źródłowych.
Liczba zabitych obywateli włoskich
Szacuje się, że zginęło kilka tysięcy obywateli włoskich. Według raportu wydanego w 2000 roku przez mieszaną słoweńsko-włoską komisję historyczną powołaną w 1993 roku, liczba osób zaginionych z tego regionu, z których większość skończyła w foibe, czyli lokalnych rozpadlinach geologicznych, wynosi od 1300 do 1600, ale szacunki te nie obejmują osób zabitych na obecnym terytorium Chorwacji. Część z nich stanowili skazani na karę śmierci faszyści lub żołnierze wroga, ale zginęło też wiele osób cywilnych. Zdecydowana większość zabitych była narodowości włoskiej.
Morderstwa rozpoczęte po kapitulacji Włoch w 1943 r. i masakry z 1945 r. miały miejsce częściowo w warunkach walk partyzanckich słoweńskich i chorwackich partyzantów z niemieckimi i pozostałymi włoskimi siłami faszystowskimi, a częściowo po zajęciu terytorium przez formacje wojskowe Jugosławii. Zabójstwa mogły obejmować zarówno zbrodnie wojenne, jak i cywilne zbrodnie prywatnego lub politycznego odwetu, a także "czystki polityczne" i planowane czystki etniczne od 1947 roku. Włoscy komuniści wraz z partyzantami słowiańskimi zabijali również Włochów; oprócz foibe, kilka innych masakr popełnionych przez włoskich komunistycznych partyzantów pod dowództwem Palmiro Togliatti w ruchu oporu pozostało nieuznanych i nie dyskutowanych przez wiele lat.
Ofiary
Ofiarami nie byli wszyscy Włosi, ponieważ wielu zabitych obywateli to antykomunistyczni Chorwaci i Słoweńcy: wiele kobiet zostało zgwałconych przed zabiciem. Historycy tacy jak Raoul Pupo czy Roberto Spazzali oszacowali całkowitą liczbę ofiar na około 5.000; Guido Rumici oblicza, że liczba ta wynosiła od 11.000 w górę, wliczając w to wszystkich ludzi zmarłych w obozach koncentracyjnych; Giampaolo Pansa oblicza, że liczba ta wynosiła około 15.000, wliczając w to wszystkich ludzi zmarłych w obozach koncentracyjnych; faszystowski polityk i historyk Giorgio Pisanò obliczył, że liczba ta wynosiła od 10.000 w górę. Nigdy nie udało się wydobyć wszystkich tysięcy zwłok z fosy, ponieważ niektóre z nich są głębsze niż kilkaset metrów. Jeszcze kilka lat temu udało się wydobyć z dołów tylko niewielką liczbę ciał, niecałe sześćset, podczas gdy inne źródła próbują sporządzić listy lokalizacji i ewentualnych liczb ofiar. Prawie wszyscy historycy szacują liczbę ofiar na setki realnie zamordowanych przez ciężkie pchnięcia do foibe, natomiast szacunkowa liczba wszystkich zabitych w obozach koncentracyjnych jest sporna i waha się w tysiącach; prawdopodobnie tylko część zwłok została ukryta w foibe, ale wiele ciał zgromadzono w masowych grobach. Główne obozy koncentracyjne znajdowały się w: Borovnica, Skofja Loka, Osijek, Stara Gradiska, Sisak, Zemun, Vrsac, Osseh, Aidussina, Maribor.
Znani Włosi
- Norma Cossetto, została zgwałcona
- Francesco Bonifacio
- 3 siostry Radecchi pochodzenia chorwackiego: pierwotnie nazywały się Radeki; zostały zgwałcone
- Mario Blasich
- Giuseppe Sincich
- Mario Czaszka
- Giovanni Baucer
- Mario De Hajnal
- Giovanni Rubinich
- Icilio Bacci
- Riccardo Gigante
- Carlo Dell'Antonio
- Romano Meneghello
- Augusto Bergera
- Luigi Podesta
- Carlo Schiffrer
- Michele Miani
- Licurgo Olivi
- Augusto Sverzutti
- 2 braci Luxardo
- Dora Pezzoli
Znani Słowianie
- Ivo Bric
- Vera Lesten
- Alojzij Obit
- Lado Piščanc
- Ludvik Sluga
- Anton Pisk
- Filip Terčelj
- Izidor Zavadlav
- Andrej Uršič
Badania foibe
Żadne śledztwo w sprawie zbrodni nie zostało wszczęte ani przez Włochy, ani przez Jugosławię, ani przez żadne organy międzynarodowe, aż do momentu, gdy Słowenia stała się niepodległym państwem w 1991 roku. Od 1990 r. stosunki włosko-słoweńskie w omawianym okresie (lata 80. do 50.) są przedmiotem intensywnych badań historyków. W 2000 r. pod auspicjami obu rządów opublikowano wspólny raport komisji historyków z obu krajów. Raport ten umieszcza stosunki włosko-słoweńskie w szerszym kontekście. Poruszono w nim również kwestię masowych mordów związanych z foibe. Ponieważ nie udało się ustalić dokładnej liczby ofiar, w raporcie pojawia się sformułowanie "setki ofiar", odnoszące się do terytorium istotnego dla stosunków włosko-słoweńskich, a więc z wyłączeniem terytoriów chorwackich.
Stosunki włosko-słoweńskie
Nawet od czasu przystąpienia Słowenii do Unii Europejskiej stosunki między tymi dwoma narodami są przedmiotem debaty politycznej. Debata ta nabrała rozgłosu po tym, jak włoski parlament, pod rządami premiera Berlusconiego i jego koalicjantów o centroprawicowej proweniencji, ustanowił 10 lutego Narodowym Dniem Pamięci Wygnańców i Fokijczyków, po raz pierwszy obchodzonym w Trieście w 2005 roku. Obchodom Dnia Pamięci w 2005 r. towarzyszyła produkcja filmowa telewizji RAI Serce w dole (wł. Il Cuore nel Pozzo) [1]. Podczas pierwszej emisji w samych Włoszech film obejrzało 17 milionów widzów.
Wygnańcy z Istrii i Dalmacji
Wielu Włochów zostało zmuszonych do opuszczenia kraju po masakrach. Niepewność ekonomiczna, strach przed dalszym odwetem i zmiana reżimu, która ostatecznie doprowadziła do żelaznej kurtyny dzielącej region Triest-Istria, spowodowała, że około 350.000 osób, głównie Włochów, opuściło tereny Istrii i Dalmacji. Mieszkańcy terytoriów, które były pod panowaniem włoskim od I wojny światowej, zgodnie z Traktatem z Rapallo z 1920 roku, później przypisane do Jugosławii przez Paryskiego Traktatu Pokojowego z 1947-02-10 i Memorandum Londyńskiego z 1954 roku, dano wybór między opuszczeniem (optants) lub pobytu. Ci wygnańcy mieli otrzymać odszkodowanie za utratę mienia i inne rekompensaty od państwa włoskiego zgodnie z warunkami traktatów pokojowych.
18 lutego 1983 roku Jugosławia i Włochy podpisały w Rzymie traktat, w którym Jugosławia zgodziła się zapłacić 110 milionów dolarów za rekompensatę mienia wygnańców, które zostało skonfiskowane po wojnie. Do swojego rozpadu w 1991 roku Jugosławia zapłaciła 18 milionów dolarów. Słowenia i Chorwacja, dwaj jugosłowiańscy spadkobiercy, zgodzili się podzielić pozostałą część tego długu. Słowenia przejęła 62%, a Chorwacja pozostałe 38%. Włochy nie chciały ujawnić numeru konta bankowego, więc w 1994 r. Słowenia otworzyła rachunek powierniczy w Dresdner Bank w Luksemburgu, poinformowała o tym Włochy i zaczęła spłacać swój udział w wysokości 55 976 930 USD. Ostatnia wpłata została dokonana w styczniu 2002 roku. Do dziś Chorwacja ma nadzieję na inne rozwiązanie tej sprawy i nie wpłaciła jeszcze ani dolara. Strona włoska nie wypłaciła jeszcze ani jednego dolara z konta.
Naładuj
W 1992 roku włoski sędzia Giuseppe Pittitto rozpoczął proces karny po złożeniu skargi przeciwko podejrzanym o popełnienie zbrodni wojennych na Słowianach. Oscar Piskulic i Ivan Motika byli głównymi oskarżonymi, ale zostali zwolnieni z powodu odrzucenia jurysdykcji terytorialnej i zostali uniewinnieni na mocy amnestii z 1959 roku. W 1997 roku niektórzy włoscy deputowani naciskali na swój rząd w sprawie ekstradycji podejrzanych słowiańskich przestępców, ale problemy dyplomatyczne powstrzymały włoskie działania. Wszyscy włoscy historycy uważają Josipa Broz Tito za szefa słowiańskich zbrodniarzy, ale jego zwłoki nadal spoczywają w mauzoleum.
Główna foibe
- Pomnik narodowy Foiba z Basovizzy (Triest)
- Pomnik narodowy Foiba z Monrupino (Triest)
- Foiba z Barbany
- Foiba z Beca
- Foiba Bertarelli (Pinguente)
- Foiba z Brestovizzy
- Foiba z Campagna (Triest)
- Foibe of Capodistria
- Foiba z Casserova
- Foibe of Castelnuovo d'Istria
- Foiba z Cernizzy
- Foiba z Cernovizzy (Pisino)
- Foiba z Cocevie
- Foiba z Corgnale
- Foiba z Cregli
- Foiba z Drenchia
- Kamieniołom boksytów w Gallignana
- Foiba z Gargaro lub Podgomila
- Foiba z Gimino
- Foiba z Gropada
- Foiba z Iadruichi
- Foiba z Jurani
- Kamieniołom boksytów w Lindaro
- Foiba z Obrowa (Fiume)
- Foiba z Odolina
- Foiba z Opicina
- Foiba z Orle
- Foiba z Podubbo
- Foiba z Pucicchi
- Foiba z Raspo
- Foiba z Rozzo
- Foiba San Lorenzo in Basovizza
- Foiba z San Salvaro
- Foiba z Scadaicina
- Dołek Semez
- Foiba z Semi (Istria)
- Dołek Semicza
- Foiba z Sepec (Rozzo)
- Foiba z Sesany
- Foiba z Terli
- Foiba z Treghelizza
- Foiba z Vescovado
- Foiba z Vifia Orizi
- Foiba z Villa Surani
- Foiba of Vines
- Foiba z Zavni (las Tarnova)
Powiązane strony
Przeszukaj encyklopedię