Prezydencja Madrasu (ang. Madras Presidency) była jedną z największych jednostek administracyjnych w Brytyjskich Indiach. W swoim największym zasięgu obejmowała większość południowych Indii — w przybliżeniu obszary współczesnych stanów Tamil Nadu i Andhra Pradesh oraz części Odishy, Kerali, Karnataki, Telangany i terytorium związkowego Lakshadweep. Miasto Madras (obecnie Chennai) pełniło funkcję zimowej stolicy prezydencji, zaś Ootacamund (Ooty) — stolicy letniej. W latach 1793–1798 do prezydencji należała również wyspa Cejlon (dzisiejsze Sri Lanka), zanim przekształcono ją w odrębną kolonię koronną.

Historia administracyjna

Prezydencja Madrasu wykształciła się stopniowo w wyniku ekspansji Kompanii Wschodnioindyjskiej i późniejszych zmian administracyjnych w okresie panowania brytyjskiego. Jej granice i skład terytorialny zmieniały się wielokrotnie — przez aneksje, umowy sojusznicze z lokalnymi władcami i reorganizacje administracyjne. Po odzyskaniu przez Indie niepodległości w 1947 r. obszar prezydencji przekształcono w stan Madras; na skutek kolejnych zmian terytorialnych i reorganizacji językowej (szczególnie ustaw z 1953 i 1956 r.) oraz tworzenia nowych stanów, obszary dawnej prezydencji zostały podzielone między kilka współczesnych jednostek administracyjnych. W 1969 r. rządzącym stał się C. N. Annadurai, który doprowadził do zmiany nazwy stanu Madras na Tamil Nadu.

Demografia i języki

Prezydencja Madrasu była zróżnicowana etnicznie i językowo. Już w XIX i na początku XX wieku przeprowadzano tu spisy i ankiety demograficzne. W 1822 r. przeprowadzono w prezydencji pierwszy większy spis — według jego wyniku stwierdzono 13 476 923 mieszkańców. Ostatni spis przeprowadzony przez władze brytyjskie w 1941 r. wykazał 49 341 810 osób zamieszkujących Prezydencję Madrasu.

Według spisu z 1871 r. rozkład najważniejszych języków w prezydencji był następujący (wartości zaokrąglone):

  • tamilski — około 14 715 000 osób,
  • telugu — około 11 610 000 osób,
  • malajalam (język Malayalam) — około 2 324 000 osób,
  • kannada — około 1 699 000 osób,
  • oriya (dzisiejszy odia) — około 640 000 osób,
  • tulu — około 29 400 osób.

Oprócz wymienionych języków funkcjonowały także lokalne dialekty i języki mniejszościowe. Struktura językowa była jednym z czynników, które po II wojnie światowej doprowadziły do reorganizacji granic stanów według kryteriów językowych.

Gospodarka i społeczeństwo

Gospodarka prezydencji opierała się głównie na rolnictwie — uprawach ryżu, trzciny cukrowej, kawy (w wyżynnych rejonach), przypraw i innych produktów tropikalnych. Wybrzeże sprzyjało rybołówstwu i handlowi morskiego; port w Madrasie był ważnym ośrodkiem handlowym i komunikacyjnym. W regionach wyżynnych rozwijały się plantacje herbaty i kawy oraz leśnictwo. Industrializacja postępowała powoli; większe zakłady przemysłowe koncentrowały się w miastach i okolicach portu.

Rola polityczna

W pierwszych dekadach XX wieku z terenów prezydencji Madrasu pochodziło wiele istotnych postaci i inicjatyw w ramach indyjskiego ruchu niepodległościowego, co przyczyniło się do silnej aktywności politycznej w regionie. Po uzyskaniu niepodległości region ten był sceną ważnych wydarzeń politycznych i społecznych oraz odgrywał znaczącą rolę przy kształtowaniu polityki wewnętrznej Indii, zwłaszcza w kontekście ruchów językowych i regionalnych.

Prezydencja Madrasu pozostawia po sobie istotne dziedzictwo administracyjne, kulturowe i językowe, które nadal wpływa na współczesne życie społeczno-polityczne południowych Indii.