kreisfreie Stadt (liczba mnoga: kreisfreie Städte) to niemieckie miasto, które pełni jednocześnie zadania gminy i powiatu, czyli posiada własny, niezależny samorząd wykonujący kompetencje typowe dla Landkreis. W praktyce oznacza to, że miasto takie nie jest częścią żadnego powiatu ziemskiego i samo odpowiada m.in. za sprawy administracyjne, organizację usług publicznych i wiele zadań z zakresu infrastruktury.

Zakres kompetencji

Do typowych obowiązków przejmowanych przez kreisfreie Stadt należą między innymi:

  • administracja spraw społecznych i pomocy społecznej,
  • wydawanie pozwoleń i decyzji administracyjnych (np. budowlanych),
  • zarządzanie lokalnymi drogami powiatowymi i komunikacją,
  • prowadzenie szkół ponadpodstawowych oraz środków opieki społecznej,
  • organizacja służb porządkowych i ochrony porządku publicznego w zakresie przypisanym samorządom.

Szczegółowy zakres kompetencji może się różnić w zależności od przepisów poszczególnych krajów związkowych (Länder): status i uprawnienia miast są określane przez prawo landowe, dlatego model funkcjonowania kreisfreie Städte nie jest w każdym landzie identyczny.

Kto zyskuje ten status i wyjątki

Tradycyjnie status ten otrzymują większe miasta — często są to miejscowości o liczbie mieszkańców rzędu 100 000 i więcej — jednak nie jest to reguła automatyczna. Istnieją zarówno małe miasta z tym statusem, jak i duże miasta, które pozostają częścią powiatu.

Najmniejszym miastem mającym ten status jest Zweibrücken (ok. 35 000 mieszkańców). Największym spośród typowych kreisfreie Städte jest Monachium, w którym mieszka około 1,3 miliona osób. Hamburg i Berlin mają większą liczbę mieszkańców, ale pełnią odrębną funkcję — są państwami miejskimi (Stadtstaaten).

Przykładem specyficznej organizacji jest Brema — (stan) składa się z dwóch kreisfreie Städte: miasta Brema i miasta Bremerhaven, oddalonych od siebie o około 60 km. W Bremie mieszka około pół miliona ludzi (ok. 1,5 miliona w aglomeracji), natomiast w Bremerhaven około 117 000 osób.

Jednak nie każde duże miasto ma ten status. Na przykład Recklinghausen lub Getyngia (oba liczące ponad 120 000 mieszkańców) nadal są częścią Landkreis.

Formy pośrednie

W niektórych landach istnieją rozwiązania pośrednie, gdzie miasta przejmują większość, ale nie wszystkie zadania powiatu. W Dolnej Saksonii (Niedersachsen) funkcjonują tzw. Große selbständige Stadt (dosłownie „duże samodzielne miasta”), które wykonują wiele obowiązków powiatowych, lecz nie wszystkie kompetencje są im przekazane. Przykłady takich miast to: Celle, Cuxhaven, Goslar, Hameln, Hildesheim, Lingen i Lüneburg. Niektóre kompetencje, np. wydawanie pozwoleń na polowanie, pozostają przy powiecie, natomiast inne zadania — np. zagospodarowanie odpadów — bywają delegowane na miasto.

Porównania międzynarodowe

Podobne koncepcje występują w innych krajach: analogią do kreisfreie Stadt są np. władze unitarne w Wielkiej Brytanii lub określenie niezależne miasto w Stanach Zjednoczonych. Wszystkie te modele polegają na łączeniu zadań szczebla lokalnego i powiatowego w jednej jednostce administracyjnej, choć szczegóły zakresu kompetencji i sposobu zarządzania zależą od krajowych lub regionalnych przepisów.

Podsumowując, kreisfreie Stadt to forma organizacji administracyjnej, która daje miastu większą autonomię i odpowiedzialność za usługi publiczne, a jednocześnie pozwala na bardziej zintegrowane zarządzanie obszarem miejskim. Szczegóły i kryteria przyznawania tego statusu różnią się między landami, dlatego w praktyce spotykamy zarówno typowe duże miasta o takim statusie, jak i mniejsze o niestandardowym rozkładzie kompetencji.