Eon Archean (zwany również archaikiem) to część historii Ziemi następująca po Hadeanie i poprzedzająca Proterozoik. Należy do czterech głównych eonów geologicznych i obejmuje okres od około 4,0 do 2,5 mld lat temu. W zapisie skalnym Archeanu pojawiają się pierwsze trwałe skały osadowe oraz najstarsze znane skamieniałości mikrobiologiczne — przede wszystkim pozostałości mat bakteryjnych i proste formy organizmów takie jak sinice i akrytary.

Większość przetrwałych skał Archeanu ma pochodzenie wulkaniczne lub metamorficzne. Charakterystyczne dla tego eonu są m.in. zielonopiaskowcowe pasma (greenstone belts), zespoły TTG (trondhjemit-tonalit-granodiorit) oraz rzadkie dziś, ale wtedy liczne lawy ultramaficzne — komatiity. Aktywność wulkaniczna była powszechna, a średni przepływ ciepła z wnętrza Ziemi znacznie przewyższał współczesny: na początku Archeanu był prawdopodobnie nawet trzykrotnie większy niż obecnie, a pod koniec eonu wciąż około dwukrotnie wyższy. Taki wysoki strumień ciepła mógł wpływać na inny charakter procesów tektonicznych; kwestia, kiedy dokładnie rozpoczęła się współczesna tektonika płytowa była, pozostaje przedmiotem badań i debat. W Archeanie zaczęły powstawać pierwsze większe masy lądowe i z czasem uformował się hipotetyczny superkontynent Vaalbara. Już przed końcem Hadeanu i na początku Archeanu istniały oceany, w których zachodziły procesy sedymentacyjne i które sprzyjały rozwojowi wczesnego życia.

Atmosfera Archeanu znacząco różniła się składem od współczesnej — panował w niej prawie całkowity brak wolnego tlenu. Główne gazy cieplarniane to prawdopodobnie metan i CO2, co pomagało utrzymać temperaturę przy słabszym Słońcu (tzw. problem „słabego młodego Słońca”). Stopniowe uwalnianie gazów wulkanicznych oraz obfite procesy hydrotermalne kształtowały chemię atmosfery i oceanów.

Najbardziej namacalne ślady życia z Archeanu to skamieniałe maty bakteryjne — stromatolity — datowane na co najmniej ~3,5 mld lat temu. Tworzyły je społeczności mikroorganizmów, głównie sinic, które prowadziły fotosyntezę, uwalniając tlen jako produkt uboczny. Początkowo uwolniony tlen był wiązany w oceanach przez utlenianie jonów żelaza, co doprowadziło do powstawania szeroko rozpowszechnionych banded iron formations (BIF). Dopiero po długim okresie tego pochłaniania doszło do szybszego wzrostu ilości tlenu w atmosferze — proces ten znalazł swoje kulminacje już po zakończeniu Archeanu (Wielkie Utlenienie ok. 2,4–2,3 mld lat temu).

Oprócz stromatolitów występują dowody na życie w postaci izotopowych sygnatur w węglu i drobnych mikrostruktur skalnych oraz na istnienie dynamicznego cyklu hydrologicznego — przykładem są skamieniałe odciski kropli deszczu odkryte w późnym Archeanie (ok. 2,7 mld lat temu) w Ventersdorp w północno-zachodniej prowincji RPA w. Najstarsze fragmenty skorupy kontynentalnej (np. izolaty Acasta, skały Isua i formacje w Pilbara czy Kaapvaal) pozwalają rekonstruować warunki powierzchniowe i geologiczne tego eonu.

Archean to okres, w którym ukształtowały się podstawy geologii i biologii naszej planety: zrodziły się pierwsze stabilne bloki kontynentalne, rozwinęły się proste ekosystemy mikrobiologiczne, a chemia atmosfery i oceanów była silnie odmienna od dzisiejszej. Wciąż pozostaje wiele otwartych pytań — m.in. dokładny moment i mechanizmy rozpoczęcia współczesnej tektoniki płytowej, szczegóły wczesnego cyklu tlenu oraz warunki i czas pojawienia się życia — które są aktywnym przedmiotem badań geologów, geochemików i biologów ewolucyjnych.