Ignoratio elenchi — błąd nieistotnego wniosku
Ignoratio elenchi to nieformalny błąd polegający na przedstawieniu argumentu nieistotnego wobec stawianej tezy. Arystoteles używał tej nazwy dla niewłaściwej refutacji; dziś termin bywa zawężany.
Ignoratio elenchi to nazwa określająca sytuację, w której dyskusja lub argumentacja prowadzą do wniosku, który nie rozwiązuje ani nie odpowiada na pierwotne pytanie. Innymi słowy, stronnik przedstawia twierdzenie, które może być prawdziwe lub ważne samo w sobie, lecz pozostaje bez związku z problemem, którego dotyczy debata. W literaturze przedmiotu termin ten funkcjonuje obok pojęć takich jak błąd nieformalny — zob. błąd nieformalny — i bywa omawiany w kontekście logiki praktycznej i retoryki.
Galeria obrazów
1 Obraz
Charakterystyka i typowe przejawy
Ignoratio elenchi objawia się kilkoma rozpoznawalnymi cechami. Często występuje w formie odciągnięcia uwagi od meritum sporu, przedstawienia argumentu o innym zakresie lub zamiany pytania na inny temat. Można go rozpoznać po tym, że:
- wniosek nie wynika z przesłanek względem rozważanej tezy;
- argument odpowiada na pokrewne, lecz nieidentyczne pytanie;
- dowód jest poprawny logicznie, lecz nieistotny dla konkretnej kwestii.
Historia pojęcia
Wyrażenie pochodzi z łaciny i ma korzenie w myśli starożytnej. Już Arystoteles analizował przypadki, w których osoba próbująca obalić jakieś twierdzenie myliła cel refutacji z innym celem, co opisał jako brak rozumienia, czym jest refutacja. W klasycznym ujęciu Arystotelesa ignoratio elenchi łączyło się z ogólnym brakiem umiejętności logicznego rozróżniania, co dziś opisywane jest jako błędy wnioskowania lub ignorowanie kontekstu. Współczesne rozumienie bywa węższe i koncentruje się na względnej nieistotności argumentu wobec tematu.
Przykłady i zastosowania
Przykłady pomagają odróżnić ignoratio elenchi od podobnych uchybień. Typowe sytuacje to:
- W debacie o kosztach opieki zdrowotnej mówienie jedynie o osobistych preferencjach medycznych, bez odniesienia do kosztów czy dostępności.
- W dyskusji naukowej przedstawienie argumentów etycznych, kiedy pytanie dotyczy wyłącznie metodologii badania.
- W sporze prawnym przytoczenie ogólnych cnót strony, zamiast dowodów dotyczących konkretnego zarzutu.
W praktyce ignoratio elenchi pojawia się często w retoryce politycznej, reklamie i mediach, gdzie elementy niepowiązane z tematem służą zmianie narracji.
Rozróżnienia i pokrewne błędy
Warto odróżnić ignoratio elenchi od kilku innych pojęć: non sequitur oznacza bardziej ogólny brak związku logicznego między przesłankami a wnioskiem; red herring to celowe wprowadzenie odwracającego uwagę tematu; a straw man polega na przeinaczeniu stanowiska przeciwnika. Ignoratio elenchi może pokrywać się z każdym z tych zjawisk, lecz charakteryzuje się konkretnie tym, że prowadzi do wniosku nieodpowiadającego oryginalnej tezie.
Znaczenie i jak go unikać
Zrozumienie tego błędu pomaga w krytycznym czytaniu argumentów i w formułowaniu trafnych kontrargumentów. Aby unikać ignoratio elenchi, warto precyzować pytanie lub tezę, kontrolować zakres argumentu i sprawdzać, czy przedstawione dowody odnoszą się bezpośrednio do postawionej kwestii. W analizie poleca się też zadawać pytanie: "Czy ten argument rozstrzyga dokładnie to, o co pytano?". Dodatkowe wskazówki znajdują się w materiałach dotyczących logiki praktycznej i retoryki — zob. logika i przykłady zastosowań.
Rozpoznawanie ignoratio elenchi poprawia jakość dyskusji publicznej i naukowej, ponieważ skłania do precyzji oraz utrzymania redystrybucji argumentów wokół meritum sprawy.
Czerwony śledź
Podobnie jak ignoratio elenchi, czerwony śledź to argument podany w odpowiedzi, który nie odnosi się do pierwotnego problemu. Krytycznie rzecz ujmując, red herring jest celową próbą zmiany tematu lub odwrócenia kierunku argumentacji. Jest to formalnie znane w słownictwie angielskim jako dygresja, która jest neutralnie konotowana jako "Red herring". Rzeczywisty problem zostaje przyćmiony przez proces ponownego skupienia się na czymś innym.
Przykłady
- Bill Maher w Scarborough Country
Maher: To jest arbitralne, prawda? Gdybyś urodził się w Pakistanie, nie wierzyłbyś w Jezusa Chrystusa. Opowiedziano by ci inną bajkę i wierzyłbyś w to.
Scarborough: Cóż, Bill, to twoja opinia.
To, czy argument Mahera jest jego opinią, czy nie, jest nieistotne i nie odnosi się do podnoszonego argumentu.
- "Baseballista Mark McGwire właśnie przeszedł na emeryturę. Jest takim miłym facetem i daje mnóstwo pieniędzy na różnego rodzaju organizacje charytatywne. Bez wątpienia trafi do Galerii Sław".
Wniosek jest ignoratio elenchi, ponieważ życzliwość i dobroczynność nie są głównymi kwalifikacjami do przyjęcia do Galerii Sław.
- "Nie powinienem płacić mandatu za lekkomyślną jazdę. Na ulicy są prawdziwie niebezpieczni przestępcy, a policja powinna ich ścigać, zamiast nękać porządnego, płacącego podatki obywatela, takiego jak ja."
Istnienie gorszych przestępców jest kwestią drugorzędną, która nie ma wpływu na to, czy kierowca zasługuje na mandat za lekkomyślność. Gdyby mówca celowo starał się odwrócić uwagę od tematu, byłby to przykład red herringu. O ile argument dotyczący tego, jak policja powinna spędzać swój czas, może być zasadny, o tyle kwestia tego, kogo policja powinna ścigać w pierwszej kolejności, oraz kwestia tego, co należy zrobić z tymi, których policja złapała, są odrębnymi zagadnieniami.
- "Polityka podatkowa premiera może być popularna, ale podejrzewam, że miał on romans i płaci kobiecie za milczenie. Media powinny to zbadać! "
Czerwony śledź, niepowiązany rzekomy romans, próbuje zmienić temat z dala od popularnej polityki. Gdyby jednak pierwotna dyskusja dotyczyła publicznej uczciwości premiera (obejmującej zarówno popularność, jak i zachowanie), ten argument mógłby być całkowicie uzasadniony. Na przykład, gdyby kampania wyborcza polityka toczyła się wokół wartości rodzinnych. Wtedy argument o takim romansie byłby ważny, ponieważ jest on w bezpośrednim konflikcie z platformą wartości rodzinnych.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest ignoratio elenchi?
Ignoratio elenchi to nieformalny błąd, w którym argument, który może być ważny, nie odnosi się do danej kwestii.
P: Co oznacza słowo "elenchi"?
O: "Elenchi" pochodzi od greckiego słowa "έλεγχος", oznaczającego argument obalający lub obalający.
P: Co Arystoteles sądził o ignoratio elenchi?
O: Arystoteles uważał, że ignoratio elenchi jest błędem popełnianym przez pytającego podczas próby sfalsyfikowania argumentu odpowiadającego i sprowadza się do nieznajomości logiki.
P: Czy według Arystotelesa błędy logiczne można sprowadzić do ignoratio elenchi?
O: Tak, Arystoteles posuwa się nawet do stwierdzenia, że wszystkie błędy logiczne można sprowadzić do tego, co nazywa ignoratio elenchi.
P: Czy rodzaj błędu opisany w pierwszym akapicie jest jedynym sposobem, w jaki ignoratio elenchi jest używane w dzisiejszych czasach?
O: Tak, współczesne użycie ogranicza ten termin znacznie wężej do rodzaju błędu opisanego w pierwszym akapicie powyżej.
P: Jakie jest tłumaczenie słowa "ignoratio elenchi"?
O: "Ignoratio elenchi" można z grubsza przetłumaczyć jako nieznajomość obalenia lub nieznajomość tego, czym jest obalenie.
P: Jaka jest inna nazwa ignoratio elenchi?
O: Ignoratio elenchi jest również znane jako nieistotna konkluzja lub nieistotna teza.
Powiązane artykuły
Autor
AlegsaOnline.com Ignoratio elenchi — błąd nieistotnego wniosku Leandro Alegsa
URL: https://pl.alegsaonline.com/art/46614
Źródła
- philosophy.lander.edu : Introduction to Logic: Ignoratio Elenchi