Współrzędne: 22°05′N 90°50′E / 22.083°N 90.833°E / 22.083; 90.833

Ganges (wymowa angielska: /ˈɡændʒiːz/ GAN-jeez), zwany również Gangą (sanskryt: गङ्गा hindi: गंगा urdu: گنگا Ganga IPA: [ˈɡəŋɡaː] ( słuchaj); bengalski: গঙ্গা Gonga), jest drugą co do wielkości rzeką na subkontynencie indyjskim pod względem przepływu. Nazwa rzeki Ganges pochodzi od imienia hinduistycznej bogini Gangi. Geografowie, historycy i mitolodzy uważają Ganges za serce indyjskiej kultury, tradycji i życia.

Położenie i przebieg

Ganges bierze początek w Himalajach w stanie Uttarakhand, w rejonie lodowca Gangotri (źródła Bhagirathi) i tworzy rzekę Ganga w wyniku połączenia głównych źródeł (m.in. Bhagirathi i Alaknanda) w miejscu znanym jako Devprayag. Przepływa przez stany północnych i wschodnich Indii, m.in. Uttarakhand, Uttar Pradesh, Bihar i Bengal Zachodni, a następnie wchodzi do Bangladeszu, gdzie znany jest jako Padma. W dolnym biegu łączy się pośrednio z systemem Brahmaputry i uchodzi do Zatoki Bengalskiej, tworząc rozległą deltę Sundarbans.

Długość, zlewnia i przepływ

Długość Gangesu podawana jest różnie w zależności od punktu pomiaru, zwykle w granicach około 2 500–2 700 km. Powierzchnia dorzecza obejmuje obszary Indii, Nepalu, Bhutanu i Bangladeszu i wynosi około 1–1,1 miliona km², co czyni jego zlewnię jedną z największych na świecie.

Przepływ rzeki jest bardzo zmienny sezonowo — najwyższe natężenie występuje w czasie monsunu (czerwiec–wrzesień), co powoduje rozległe powodzie na niżej położonych obszarach. Średni roczny odpływ przy ujściu jest znaczny, ale wartości mogą w zależności od odcinka i roku wahać się.

System rzeczny i główne dopływy

Ganges tworzy rozbudowany system rzeczny, do którego należą ważne dopływy pochodzące z Himalajów i wyżyn:

  • Yamuna – największy dopływ; łączy się z Gangesem w Allahabad/Prayagraj (tradycyjne miejsce złączenia trzech rzek przy Sangamie).
  • Ghaghara (Karnali), Gandak, Kosi – dopływy z indyjskich i nepalskich obszarów górskich, silnie wpływające na sezonowe powodzie.
  • Son – duży dopływ z obszarów Wyżyny Dekanu.

Znaczenie kulturowe i religijne

Ganges ma kluczowe znaczenie duchowe i kulturowe dla Hindusów. Rzeka jest personifikowana jako bogini Ganga; jej wody uważane są za oczyszczające i zbawienne. Wzdłuż brzegu Gangi znajdują się liczne święte miasta, z których najważniejsze to Varanasi (Kashi), Haridwar, Prayagraj (Allahabad) i Kolkata (w pobliżu ujścia). Co kilka lat odbywa się tu Kumbh Mela — jedno z największych zgromadzeń religijnych na świecie.

Rzeka odgrywa także istotną rolę w rytuałach pogrzebowych; kremacja nad brzegiem Gangi i zrzucenie prochów do wody są praktykami uważanymi za przynoszące zbawienie.

Ekologia i różnorodność biologiczna

Dorzecze Gangesu jest siedliskiem bogatej fauny i flory. W rzece i jej dopływach żyją m.in. rzadki delfin rzeczny (Platanista gangetica), liczne gatunki ryb, żółwi i ptaków wodnych. Delta Sundarbans to unikalny ekosystem namorzynowy, zamieszkiwany m.in. przez tygrysa bengalskiego.

Zanieczyszczenie i działania ochronne

Ganges jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych rzek świata z powodu:

  • odprowadzania ścieków komunalnych z szybko rosnących miast,
  • wpływu odpadów przemysłowych,
  • intensywnego rolnictwa (nawozy i pestycydy),
  • wypalania i praktyk rytualnych, w tym częściowej kremacji i wrzucania prochów lub innych ofiar.

Od lat podejmowane są programy oczyszczania i ochrony, m.in. historyczny Ganga Action Plan (lata 80.) oraz nowsza inicjatywa rządowa Namami Gange (uruchomiona w 2014 r.), które obejmują budowę oczyszczalni ścieków, regulację dopływów przemysłowych, kampanie edukacyjne i działania na rzecz rewitalizacji ekosystemów. Wyzwanie jest duże, a efekty są stopniowe; nadal wymagana jest współpraca na wielu poziomach (lokalnym, krajowym i międzynarodowym).

Gospodarka, żegluga i infrastruktura

Ganges od wieków jest wykorzystywany do nawadniania pól, rybołówstwa i transportu. Fragmenty rzeki są częścią krajowych dróg wodnych (National Waterways), a rozwój żeglugi śródlądowej jest jednym z celów poprawy łączności transportowej w regionie. Liczne tamy, zapory i systemy irygacyjne regulują przepływ i wspierają rolnictwo, ale jednocześnie zmieniają naturalne warunki rzeki i wpływają na ekosystemy.

Zagrożenia i zmiany klimatyczne

Klimatyczne ocieplenie wpływa na reżim wodny Gangesu przez przyspieszone topnienie lodowców źródłowych i zmiany w opadach monsunowych. To zwiększa ryzyko zarówno powodzi, jak i okresów suszy. Dodatkowe presje to urbanizacja, degradacja gruntów i niekontrolowana eksploatacja zasobów wodnych.

Podsumowanie

Ganges to rzeka o ogromnym znaczeniu przyrodniczym, gospodarczym i kulturowym. Jest źródłem życia dla milionów ludzi, skarbnicą bioróżnorodności i miejscem o głębokim znaczeniu duchowym. Jednocześnie stoi w obliczu poważnych problemów środowiskowych, których rozwiązanie wymaga długofalowych, skoordynowanych działań — od lokalnych inicjatyw po polityki państwowe i międzynarodową współpracę.