Empusa (mitologia grecka) — zmiennokształtna zjawa

Empusa — przerażająca zmiennokształtna zjawa z mitologii greckiej. Poznaj jej pochodzenie, związki z Hekate, opisy Arystofanesa i legendy o przemianach.

Empousa lub Empusa była duchem żeńskim w mitologii greckiej. Pochodzenie postaci jest niejasne; za jedną z możliwych matek postaci uważa się Hektate. Empousa pełniła rolę zjawy lub demona przestrzeni nocnych i dróg — jej zadaniem mogło być straszenie ludzi i odstraszanie podróżnych. Z wyglądu bywała porównywana do postaci pokrewnych w mitologii, takich jak Mormo czy Lamia, a w niektórych tradycjach łączono ją z wampirycznymi motywami: przybierała kształt pięknej kobiety, by zwabić mężczyzn i wysysać z nich siły życiowe.

Opis i cechy

W źródłach klasztornych i literackich występują różne opisy Empusy. Najczęściej wymieniane cechy to:

• zdolność do zmiany wyglądu i przybierania postaci ludzi lub zwierząt (tzw. shapeshifting);
• motyw jednej części ciała nienaturalnej bądź potwornego pochodzenia — w komedii Arystofanesa, którą niżej opisano, Empusa ma jedną nogę z metalu, a drugą „z krowiego łajna” (w innych przekazach spotyka się wersje z nogą miedzianą lub żelazną);
• zachowania drapieżne lub pasożytnicze: w folklorze miała zwabiać i krzywdzić ludzi (zwłaszcza nocą);
• związek z magią, czarami i kultem Hekate — pojmowana czasem jako towarzyszka lub służebnica bogini nocnych praktyk.

Występowanie w literaturze

Jednym z najwcześniejszych i zarazem najsłynniejszych opisów Empusy podał starożytny grecki komediopisarz Arystofanes w swojej komedii Żaby. W scenie podróży do podziemi, gdy bóg Dionizos wraz ze swoim sługą Ksantyosem przemierza drogę, Empusa pojawia się w różnych postaciach — najpierw jako zwierzęta (m.in. krowa, osioł, pies), a w końcu jako kobieta. Arystofanes podkreśla też jej niezwykłą budowę: jedna z nóg jest wykonana z metalu (w tekście pojawia się określenie „żelazna”), druga zaś — w ironiczny sposób — „z krowiego łajna”.

Funkcja i interpretacje

W interpretacjach empusa pełni kilka funkcji. W wymiarze praktycznym i społecznym służyła jako opowieść przestrzegająca — miała odstraszać od nocnych wędrówek, ostrzegać przed niebezpieczeństwami dróg i przed obcymi. W mitologicznym układzie mogła być jednym z typów duchów podziemnych lub służebnic Hekate, związanych z magią, zmarłymi i z granicami pomiędzy światem żywych a światem umarłych. Z biegiem czasu obrazy Empusy w tradycji ludowej ulegały zlania z innymi demonami i potworami kobiecymi (np. lamia, strygony), co utrudnia wyodrębnienie jednej, stałej cechy tej postaci.

Wpływ w kulturze

Empusa pojawia się od czasów starożytnych w literaturze i sztuce jako symbol strachu przed nocą i nieznanym. W późniejszych epokach motyw empusy oraz podobnych zjawisk przenikał do podań ludowych, opowieści o wampirach i późniejszych utworów fantastycznych. Współcześnie postać Empusy bywa wykorzystywana w literaturze grozy, grach i filmach jako archetyp zmiennokształtnej, uwodzicielskiej, niebezpiecznej kobiety-demon.

Uwaga: opisy Empusy różnią się w zależności od źródeł i epok — w piśmiennictwie starożytnym, folklorze i nowożytnej kulturze popularnej występują odmienne warianty jej wyglądu i zachowania.

Pytania i odpowiedzi

P: Kim jest Empusa w mitologii greckiej?

P: Kim była matka Empusy?

P: Jaką rolę pełniła Empusa w mitologii greckiej?

P: Jak wyglądała Empusa?

P: Jakie zdolności posiadała Empusa?

P: Kto jako pierwszy opisał Empusę?

P: W jakiej formie Empusa ukazała się Dionizosowi i Ksantypowi w Żabach?

Szukaj według litery