Sztuka zdegenerowana (Entartete Kunst) – nazistowska polityka wobec sztuki
Sztuka zdegenerowana — jak nazistowska polityka i wystawa 1937 tłumiły modernizm, cenzurowały artystów i promowały propagandową sztukę "krwi i ziemi".
Sztuka zdegenerowana (niem. entartete Kunst) była terminem używanym przez reżim nazistowski w Niemczech na określenie prawie całej sztuki nowoczesnej. Naziści zakazali tej sztuki, ponieważ twierdzili, że nie jest to sztuka niemiecka, że ma charakter żydowski lub bolszewicki. Artyści, którzy byli określani jako zdegenerowani, ponosili konsekwencje prawne i zawodowe: tracili zatrudnienie na uczelniach i w muzeach, nie wolno im było uczyć, nie wolno im było pokazywać ani sprzedawać swojej sztuki, a niektórym w ogóle zakazano tworzenia. Represje wobec nich obejmowały szykany administracyjne, zakazy podróży, przymusową emigrację, a w niektórych przypadkach aresztowania.
Co oznaczał termin i jakie kierunki obejmował?
Pod określenie sztuka zdegenerowana włączano szerokie spektrum kierunków awangardowych i modernistycznych: ekspresjonizm, dadaizm, kubizm, futuryzm, abstrakcjonizm, surrealizm oraz twórczość powiązaną ze szkołą Bauhausu. Naziści krytykowali eksperymenty formalne, atonalność w muzyce, kolaże i inne środków wyrazu, które odbiegały od ich wyobrażenia o sztuce narodowej. Kryteria oceny były polityczne i ideologiczne, nie estetyczne.
Wystawa „Sztuka zdegenerowana” w Monachium (1937)
Sztuka zdegenerowana była też nazwą wielkiej wystawy zorganizowanej przez nazistów w Monachium w 1937 roku. Ekspozycja, otwarta w lipcu, zestawiono celowo w sposób ośmieszający: dzieła były źle wyeksponowane, wywieszano przy nich obraźliwe etykiety i komentarze mające skłonić odwiedzających do pogardy wobec modernizmu. W tym samym czasie, w Haus der Deutschen Kunst, prezentowano równolegle Große Deutsche Kunstausstellung — wystawę sztuki „zatwierdzonej” przez reżim, pokazującą tradycyjne, realistyczne i ideologicznie zgodne prace. Wystawa „Entartete Kunst” przyciągnęła dużą publiczność i była potem prezentowana w kilku innych miastach w Niemczech i Austrii.
Konfiskaty, los dzieł i polityka kulturalna
Po dojściu nazistów do władzy od 1933 roku rozpoczęto systematyczne przeszukania i konfiskaty dzieł sztuki uznanych za „zdegenerowane” — wyjmowano je ze zbiorów muzealnych i publicznych kolekcji. Wiele tysięcy prac zostało zarekwirowanych. Część z nich sprzedano za granicę, aby pozyskać walutę obcą dla reżimu; inne zaginęły albo zostały zniszczone. Reżim organizował również aukcje i wyprzedaże poza granicami Rzeszy oraz prowadził selekcję dzieł, decydując, które trafią do prywatnych kolekcji osób związanych z władzą lub do planowanego „Führermuseum”.
Skutki dla artystów
Artyści opisani jako „zdegenerowani” — m.in. twórcy powiązani z ekspresjonizmem, Klee, Kandinsky (i wielu innych artystów europejskich), a także przedstawiciele awangardy niemieckiej — doświadczyli marginalizacji, utraty środków do życia, a często przymusowej emigracji. Wielu artystów wyemigrowało, żeby uniknąć prześladowań; inni próbowali przetrwać pracując poza oficjalnym obiegiem, a część z nich została całkowicie wykluczona z życia kulturalnego III Rzeszy.
Sztuka promowana przez reżim
Choć nowoczesne style były potępiane, naziści promowali sztukę realistyczną i tradycyjną — oparte na ideałach „krwi i ziemi” (Blut und Boden): heroizujący realizm, idylliczne pejzaże, sceny rodzinne, wizerunki silnych, „aryjskich” ciał, a także glorifikacja wojskowości i posłuszeństwa. W muzyce oczekiwano tonalności i odrzucenia wpływów jazzowych czy awangardowych eksperymentów; w kinie i teatrze obowiązywała ostrzejsza kontrola treści, a produkcje przechodziły przez system cenzury. Cenzury dokonywało Ministerstwo Oświecenia Publicznego i Propagandy, kierowane przez Josepha Goebbelsa, które koordynowało całokształt polityki kulturalnej reżimu.
Dziedzictwo i konsekwencje
Polityka wobec „sztuki zdegenerowanej” spowodowała trwałą stratę dziedzictwa kulturowego — wiele dzieł zniknęło, a katalogi i dokumenty z tamtego okresu do dziś stanowią przedmiot badań provenance (badania pochodzenia obiektów). Po 1945 roku rozpoczęły się wysiłki restytucyjne i badania archiwalne, mające na celu odszukanie rozproszonych lub sprzedanych dzieł oraz przywrócenie sprawiedliwości artystom dotkniętym represjami. Współczesne wystawy i badania historyczne starają się przypominać zarówno wartość artystyczną zdeprecjonowanych prac, jak i polityczne mechanizmy ich odrzucenia.
Podsumowanie: „Sztuka zdegenerowana” to nie tylko etykieta artystyczna — to część szerszej polityki propagandowej i represyjnej III Rzeszy, która miała na celu kontrolę kultury, usuwanie odmienności estetycznych i umocnienie ideologii państwowej kosztem wolności twórczej i dziedzictwa artystycznego.
Dr Joseph Goebbels ogląda wystawę "Degenerate Art" w Monachium.
Pytania i odpowiedzi
P: Jakim terminem nazistowski reżim w Niemczech określał prawie całą sztukę nowoczesną?
O: Nazistowski reżim w Niemczech używał terminu "sztuka zdegenerowana" na określenie prawie całej sztuki nowoczesnej.
P: W jaki sposób naziści karali artystów uznanych za zdegenerowanych?
O: Naziści karali artystów uznanych za zdegenerowanych, nie pozwalając im uczyć, pokazywać i sprzedawać swojej sztuki, a niektórym nawet zabraniali tworzenia jakiejkolwiek sztuki.
P: Jak nazywała się wystawa zorganizowana przez nazistów w Monachium w 1937 roku?
O: Wystawa zorganizowana przez nazistów w Monachium w 1937 roku nosiła nazwę "Sztuka zdegenerowana".
P: Jakie dzieła sztuki lubili naziści?
O: Naziści lubili obrazy i rzeźby, które były bardzo tradycyjne i staromodne. Uważali, że sztuka powinna gloryfikować nazistowskie idee czystości rasowej, militaryzmu i posłuszeństwa.
P: Jak cenzurowano muzykę w tym okresie?
O: Muzyka w tym okresie miała być tonalna i pozbawiona wszelkich wpływów jazzowych.
P: Kto cenzurował filmy i sztuki teatralne w tym okresie?
O: Filmy i sztuki teatralne w tym okresie były cenzurowane przez Ministerstwo Oświecenia Publicznego i Propagandy.
P: Jakie wartości musiała gloryfikować nazistowska twórczość? O: Nazistowskie dzieła sztuki musiały gloryfikować nazistowskie idee wartości "krwi i ziemi", takie jak czystość rasowa, militaryzm i posłuszeństwo.
Przeszukaj encyklopedię