Deklinacja w językoznawstwie — definicja, przypadki i przykłady

Co podlega deklinacji i jakie kategorie gramatyczne obejmuje

Odmiana przez przypadki może dotyczyć rzeczowników, zaimków, przymiotników i niektórych innych części mowy (w polszczyźnie zazwyczaj nie odmieniają się przysłówki, choć ich stopniowanie jest formą morfologicznej zmiany). Deklinacja obejmuje kategorie takie jak liczba (pojedyncza / mnoga), płeć (rodzaj gramatyczny: męski, żeński, nijaki) oraz przypadek — czyli funkcję składniową wyrazu w zdaniu.

Przypadki w języku polskim

• mianownik (kto? co?)
• dopełniacz — tzw. dopełniacz (ang. genitive) (kogo? czego?)
• celownik (komu? czemu?)
• biernik (kogo? co?)
• narzędnik (z kim? z czym?)
• miejscownik (o kim? o czym?)
• wołacz (o!)

Każdy z tych przypadków ma charakterystyczne formy dla danej części mowy i może się różnić w zależności od liczby i rodzaju.

Przykłady: liczba i przypadek

Na przykład w języku polskim rzeczownik chłopiec ma formy zależne od liczby i przypadku. Zdanie: "Moja rodzina ma dwie dziewczynki i jednego chłopca, ale rodzina mojej żony ma dwie dziewczynki i trzech chłopców". Forma chłopca jest pojedyncza (mianownik: chłopiec, forma dopełniacza: chłopca), a forma chłopcy lub chłopców występuje w liczbie mnoga (mianownik: chłopcy, dopełniacz: chłopców). Aby znaleźć hasło w słowniku, zwykle trzeba znać formę podstawową (lemat) — stąd praktyka odszukiwania rzeczownika w słowniku języka.

Przykład własności (dopełniacz)

Rzeczy należące do kogoś oznaczamy najczęściej przez przypadek dopełniaczowy. W języku polskim: "zabawka chłopca" — gdy zabawka należy do jednego chłopca (dopełniacz liczby pojedynczej: chłopca), oraz "zabawka chłopców" — gdy należy do dwóch lub więcej chłopców (dopełniacz liczby mnogiej: chłopców). Obydwie formy ilustrują zmianę formy wyrazu zależnie od funkcji — czyli właśnie wyrazowy przypadek — którą w tradycji gramatycznej często wyjaśnia się odwołując się do tzw. genialnym przypadkiem (ang. genitive) — w praktyce chodzi jednak o dopełniacz.

Uwagi dodatkowe

Zakres deklinacji i liczba przypadków różnią się między językami. W języku angielskim deklinacja rzeczowników jest ograniczona (np. formę dzierżawczą tworzy się przez 's lub konstrukcję with/of), zaś w językach fleksyjnych, jak polski, łaciński czy rosyjski, deklinacja jest rozbudowana. Istnieją też formy nieregularne i różne wzory odmiany — dlatego nauka deklinacji obejmuje zarówno poznanie reguł, jak i praktykę na dużej liczbie przykładów.