"Kopciuszek, czyli Mały szklany pantofelek" to baśń autorstwa Charlesa Perraulta. Po raz pierwszy została opublikowana anonimowo w Paryżu w 1697 roku w Histoires ou contes du temps passé (angielski: Stories or Tales of Past Times), zbiorze ośmiu bajek Perraulta.

Historia opowiada o źle traktowanej dziewczynce, która z pomocą swojej wróżki matki chrzestnej jedzie na bal w dyniowej karocy. O północy ucieka z balu i gubi swój szklany pantofelek. Książę, który się w niej zakochał, znajduje jej zgubiony pantofelek i wykorzystuje go później, by ją odnaleźć.

Podobne europejskie opowieści znajdują się w "Nowych zabawach i grach wesołych" Bonawentury des Periers (1558) i w "Pentamerone" Giambattisty Basile (1634-6). Bracia Grimm zamieścili swoją wersję "Aschenputtel" w "Opowieściach dla dzieci i gospodarstw domowych" (1812). Opowieści podobne do "Kopciuszka" istnieją w literaturze i folklorze chińskim, indyjskim, afrykańskim, jawajskim, australijskim i japońskim. Baśń została zaadaptowana na scenę, do filmów, telewizji i innych mediów.

Klasyfikacja i pochodzenie

Opowieść należy do typu Aarne–Thompson–Uther (ATU) 510A, znanego powszechnie jako typ "Kopciuszek" (Cinderella). Motywy charakterystyczne dla tego typu to: zła macocha i przyrodnie siostry, pomoc nadprzyrodzona dla bohaterki, uroczystość (bal), ucieczka o północy oraz zgubiony but służący jako narzędzie identyfikacji.

Wersja Perraulta wprowadziła kilka elementów, które stały się ikonami tej baśni: wróżkę-matkę chrzestną, dyniową karocę, szczury zamienione w lokajów oraz właśnie szklany pantofelek. Niektóre starsze i równoległe wersje — np. włoska wersja Basile'a czy niemiecka Braci Grimmów — zawierały inne warianty: u Braci Grimmów but jest opisany jako złoty, a pomoc nadprzyrodzona pochodzi od drzewa zasadzonego na grobie matki bohaterki, nie zaś od wróżki. W literaturze badawczej pojawia się także uwaga, że w pewnych rękopisach występuje możliwość pomyłki między francuskim słowem "vair" (rodzaj futra) a "verre" (szkło), co mogło wpłynąć na późniejszą ikonografię pantofelka.

Fabuła — streszczenie i cechy wersji Perraulta

W wersji Perraulta tytułowa bohaterka, żyjąca w cieniu macochy i przyrodnich sióstr, otrzymuje od wróżki-matki chrzestnej pomoc, która pozwala jej udać się na bal, gdzie zdobywa względy księcia. Wróżka ostrzega ją, że magia skończy się o północy. Dziewczyna ucieka, gubi pantofelek, a książę odnajduje go i przy pomocy pantofelka poszukuje właścicielki. Po odnalezieniu Kopciuszka następuje ślub i szczęśliwe zakończenie. Perrault zakończył swoją wersję krótką moralnością, w której zwraca uwagę na konieczność wdzięku, dobrych manier i odpowiedniego ubioru w zdobywaniu względu ludzi znaczących — co odzwierciedla ówczesne społeczne i estetyczne oczekiwania dworskie.

Warianty i podobne opowieści

  • Chińska wersja "Ye Xian" (często datowana na IX wiek) zawiera wiele podobnych motywów: pomoc nadprzyrodzona, złote pantofelki i poszukiwanie właścicielki buta.
  • Włoska tradycja Giambattisty Basile (Pentamerone) oraz inne wersje ludowe w Europie Środkowej i Wschodniej różnią się szczegółami (np. but ze złota zamiast ze szkła, inne źródła pomocy magicznej).
  • Wersja Braci Grimm — "Aschenputtel" — jest surowsza: bohaterka otrzymuje pomoc od ptaków, a motyw okaleczenia stóp przez przyrodnie siostry pojawia się jako element ukarania złych postaci.

Tematy i interpretacje

Kopciuszek porusza uniwersalne tematy: niesprawiedliwość rodzinna, cierpliwość i pokora bohaterki, nagroda za cnoty, transformacja i możliwość awansu społecznego dzięki przypadkowi lub zasługom. Opowieść bywa interpretowana na wiele sposobów — jako krytyka okrucieństwa, alegoria przemiany społecznej, a także jako instrukcja społecznych zachowań zgodnych z ówczesnymi normami dworskimi (szczególnie w wersji Perraulta).

Adaptacje i wpływ kulturowy

Baśń Perraulta stała się jednym z najbardziej adaptowanych motywów kultury popularnej. Przykłady znanych adaptacji to m.in. animowany film Walta Disneya z 1950 roku (Cinderella), telewizyjny musical Rodgersa i Hammersteina z 1957 roku (pierwotnie z Julie Andrews), filmowe przeróbki takie jak Ever After (1998) z Drew Barrymore oraz kinowa adaptacja Disney'a z 2015 roku w reżyserii Kennetha Branagha. Ponadto powstało wiele przedstawień baletowych, operowych, teatralnych inscenizacji i współczesnych reinterpretacji w literaturze i kinie.

Znaczenie i spuścizna

Wersja Perraulta ukształtowała współczesny obraz Kopciuszka: delikatne pantofelki, wróżka, dyniowa karoca i bal stały się stałym elementem wyobraźni kulturowej. Motyw "zgubionego buta" przeszedł do języka i ikonografii jako symbol szczęśliwego trafu, losu i idealnej tożsamości, którą trzeba odnaleźć. Baśń nadal inspiruje badania nad folklorem, literaturą dziecięcą i rolą kobiet w kulturze, a jej liczne warianty dowodzą uniwersalności i trwałości opowieści.