Chondrostei — charakterystyka ryb, systematyka i przykłady (jesiotry)

Chondrostei — charakterystyka i systematyka: poznaj jesiotry, ryby chrzęstnoszkieletowe, ich budowę, rzędy (Acipenseriformes, Polypteriformes) i znaczenie (kawior).

Chondrostei są podklasą ryb promieniopłetwych (Actinopterygii). Należą do nich m.in. jesiotry — wielkie, długowieczne ryby, z których pozyskuje się kawior. Grupa ta obejmuje głównie formy o szkielecie zdominowanym przez chrzęstną tkankę, z pewnymi elementami skostniałymi. Zgodnie z tradycyjną oceną istnieje około 52 gatunków zaliczanych do tej podklasy, podzielonych na dwa rzędy: Acipenseriformes (jesiotry i ryby wiosłowe) oraz Polypteriformes (ryby trzcinowe i bichiry).

Charakterystyka morfologiczna

• Szereg gatunków ma dominujący, chrzęstny szkielet z ograniczonym stopniem kostnienia — stąd nazwa chondrostei (chondro– = chrząstka).
• Wiele cech anatomicznych różni je od typowych ryb kostnoszkieletowych: przodozgryzowa lub dolnozgryzowa budowa pyska, często podstawnione (subterminalne) usta przystosowane do zbierania pokarmu z dna.
• U jesiotrów powierzchnię ciała zdobią kostne płytki (scutes) zamiast typowych łusek; wyjątkiem są Polypteriformes, które mają charakterystyczne, twarde łuski ganoidalne.
• U niektórych przedstawicieli występują spiracula (otwory skrzelowe) — cecha spotykana także u rekinów.
• Jesiotry mają heterocerkalny ogon — kręgi są częściowo wciśnięte i kręgi wchodzą w większy płat płetwy ogonowej, co nadaje ogonowi asymetryczny kształt i wpływa na sposób pływania.

Systematyka

Tradycyjnie do Chondrostei zalicza się dwa rzędy:

• Acipenseriformes — obejmuje rodziny takie jak Acipenseridae (jesiotrowate) i Polyodontidae (ryby wiosłowe, ang. paddlefish). W tej grupie znajdują się najbardziej znane gatunki ekonomicznie ważne ze względu na kawior oraz duże rozmiary (np. Huso huso, Acipenser sturio).
• Polypteriformes — obejmuje bichiry i ryby trzcinowe (rodzina Polypteridae), charakterystyczne ryby słodkowodne występujące w Afryce Zachodniej i Środkowej, o wydłużonym ciele i szeregu drobnych, oddzielnych płetw grzbietowych.

Należy jednak podkreślić, że relacje filogenetyczne chondrostean są przedmiotem badań i dyskusji. Ta grupa była czasem klasyfikowana razem z rekinami ze względu na widoczne podobieństwa (np. przeważająca chrzęstna budowa szkieletu, brak typowych łusek u wielu gatunków), ale analiza molekularna i badania anatomiczne sugerują, że Chondrostei mają bliższe związki z innymi liniami promieniopłetwych, a w szczególności wykazują pewne pokrewieństwo z Teleostei niż mogłoby wynikać z ich zewnętrznego wyglądu. Zapis kopalny również wskazuje na złożoną historię ewolucyjną tych ryb.

Występowanie i ekologia

• Acipenseriformes: wiele gatunków jesiotrów jest anadromicznych — wędruje z mórz do rzek w celu tarła (np. w Morzu Czarnym, Kaspijskim i basenach rzek europejskich). Niektóre gatunki żyją wyłącznie w wodach słodkich lub słonawo-słodkich.
• Polypteriformes: występują wyłącznie w wodach słodkich Afryki (rzeki, jeziora, tereny zalewowe). Bichiry prowadzą częściowo bentoniczny tryb życia, są drapieżnikami polującymi na ryby, bezkręgowce i żaby.
• Pokarm i zachowanie: jesiotry to zazwyczaj zwierzęta denne, żywiące się bezkręgowcami, skorupiakami i małymi rybami; niektóre gatunki osiągają imponujące rozmiary i wiek (wiele gatunków żyje kilkadziesiąt lat).

Rozmnażanie i rozwój

Większość jesiotrów rozmnaża się przez zewnętrzne zapłodnienie podczas wędrówek tarłowych — samice składają ikrę w żwirowatych odcinkach rzek, a larwy (narybek) rozwijają się w wodach rzeczno-przyujściowych. Tarło i migracje są silnie zależne od dostępności naturalnych korytarzy rzecznych; bariery takie jak tamy poważnie ograniczają sukces reprodukcyjny. Ryby trzcinowe i bichiry rozmnażają się w środowiskach słodkowodnych; niektóre mają adaptacje oddechowe (przekształcony pęcherz pławny pełni rolę organu oddechowego), co pozwala im przetrwać w ubogich tlenowo wodach.

Znaczenie gospodarcze i ochrona

• Ekonomia: jesiotry są źródłem cennego kawioru i mięsa; prowadzi się hodowle akwakulturowe dla produkcji kawioru oraz restytucji populacji.
• Zagrożenia: największe to przełowienie (ze względu na kawior), degradacja i regulacja rzek (budowa tam, zmiana reżimu hydrologicznego), zanieczyszczenie wód oraz utrata miejsc tarłowych. W efekcie wiele gatunków jesiotrów jest zagrożonych wyginięciem lub krytycznie zagrożonych.
• Działania ochronne: ochrona siedlisk, programy restytucji, kontrola połowów oraz hodowla konsumpcyjna i hodowla ikry wspomagającej odbudowę populacji.

Przykłady i ciekawostki

• Do znanych gatunków jesiotrów należą: Huso huso (bieługa), Acipenser sturio (jesiotr atlantycki) — wiele z nich jest objętych międzynarodową ochroną.
• W rodzinie Polyodontidae (ryby wiosłowe) znany jest amerykański Polyodon spathula — ryba wiosłowa o charakterystycznym pyszczku w kształcie łopaty; chiński rodzaj Psephurus (paddlefish chiński) został uznany za wymarły w ostatnich latach z powodu presji antropogenicznej.
• Bichiry (Polypteridae) mają nietypową, „segmentowaną” serię małych płetw grzbietowych oraz zdolność do pobierania powietrza atmosferycznego przy pomocy wyspecjalizowanego pęcherza, co pozwala im przetrwać w niskotlenowych wodach.

Podsumowując: Chondrostei to grupa filogenetycznie i morfologicznie interesująca — łącząca prymitywne cechy chrzęstnoszkieletowe z licznymi adaptacjami do życia w różnych środowiskach wodnych. Pomimo zewnętrznych podobieństw do rekinów i innych chrzęstnoszkieletowców, ich historia ewolucyjna i powiązania z innymi promieniopłetwymi są złożone i nadal badane.

Pytania i odpowiedzi

Q: Co to są Chondrostei?

P: Jakie grupy ryb zaliczane są do Chondrostei?

P: Jakimi rybami są jesiotry?

P: Jakie są podobieństwa między Chondrostei i rekinami?

P: Czym Chondrostei różnią się od innych ryb kostnych?

P: Ile jest gatunków w Chondrostei?

P: Co sugeruje zapis kopalny na temat Chondrostei?

Szukaj według litery