Notacja szachowa: definicja, historia i systemy zapisu (algebraiczna, opisowa)

Notacja szachowa — definicja, historia i systemy zapisu (algebraiczna, opisowa). Przewodnik po zasadach, ewolucji i praktycznych przykładach dla graczy i sędziów.

Notacja szachowa to ustandaryzowany sposób zapisu ruchów i pozycji w partii szachowej. Po wykonaniu ruchu przez gracza zwykle obaj gracze zapisują go na karcie partii; zapisywanie jest obowiązkowe we wszystkich oficjalnych imprezach szachowych prowadzonych według przepisów FIDE (z pewnymi wyjątkami, np. partie szybkie i błyskawiczne). Szachy bez notacji trudno jest potem odtworzyć lub przeanalizować. System notacji umożliwia też jednoznaczne przekazywanie partii między ludźmi i komputerami oraz archiwizowanie gier.

Elementy systemu zapisu

Typowy system notacji musi zawierać następujące elementy:

• numer ruchu (np. 1., 2., ...),
• oznaczenie figury wykonującej ruch (w notacji algebraicznej pionka się najczęściej nie oznacza),
• pole, z którego figura wychodzi (opcjonalne w skróconej notacji),
• pole, na które figura dociera,
• informacje o biciu (zwykle znak x), promocji (np. =Q lub =H w zależności od konwencji), zamku (O-O lub O-O-O), roszadzie, bicie w przelocie (en passant) i zakończeniu (szach: +, mata: #),
• dodatkowe elementy do zapisu sytuacji, jak wartość oceny, adnotacje (!, ? itp.).

^p275 Istnieją też specjalne notacje służące tylko do zapisu pozycji (np. FEN) lub do zapisu całych partii w formacie komputerowym (np. PGN).

Krótka historia

Opisywanie ruchów istniało od bardzo wczesnych czasów. Znane są rękopisy z opisami ruchów w języku arabskim już w IX wieku oraz zapisy z Europy z wieków średnich (XIII wiek). ^{str. 275} Te wczesne zapisy bywają rozbudowane i niezgrabne, na przykład: „Pionek króla do przodu o dwa domy”. ^{str. 229; 469; 848} Ten typ zapisu nazywany jest opisowym (ang. descriptive).

W XIX i na początku XX wieku w krajach anglojęzycznych oraz hiszpańskojęzycznych nadal używano notacji opisowej. Z czasem upowszechniła się jednak notacja algebraiczna, prostsza i bardziej uniwersalna, ponieważ każde pole ma jedną, stałą nazwę niezależnie od strony gracza — przykładowo 1. e4 e5 zamiast 1. P-K4 P-K4. Notacja algebraiczna ułatwiła międzynarodową komunikację i została przyjęta jako standard turniejowy.

Systemy zapisu — opisowa kontra algebraiczna

Wyróżnia się dwa główne historyczne typy zapisu:

• Notacja opisowa — w niej każdy gracz opisuje pola z własnego punktu widzenia (np. „P-K4” oznacza „pionek króla do pola czwartego rzędu”). Była popularna w anglojęzycznych książkach XIX i początku XX wieku, ale ma wady: zależność od perspektywy gracza i dłuższy, mniej jednoznaczny zapis.
• Notacja algebraiczna — stosuje etykiety dla rang (1–8) i plików (a–h); każde pole ma jedną, unikatową nazwę (np. e4). W tej notacji przykładowa partia zapisuje się jako 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 itd. Jest krótsza i uniwersalna.

Warianty notacji algebraicznej i zasady zapisu

• SAN (Standard Algebraic Notation) — najczęściej używana wersja w literaturze i turniejach; pomija pole wyjścia figury o ile nie jest konieczne dla rozróżnienia, używa wielkich liter literowych dla figur (w praktyce międzynarodowej: K = król/king, Q = królowa/queen, R = wieża/rook, B = goniec/bishop, N = skoczek/knight), a pionki są oznaczane tylko przez pole docelowe (np. e4).
• LAN (Long Algebraic Notation) — zapisuje pełny adres ruchu, czyli pole wyjścia i pole przyjścia (np. g1f3 zamiast Nf3). Jest bezdyskusyjnie jednoznaczna.
• Notacja figurkowa — zamiast liter używa piktogramów figur (przydatne w drukach międzynarodowych, bo eliminuje różnice językowe).

Typowe oznaczenia i przykłady:

• bicie: x — np. Bxe6 (goniec bije na e6), exd5 (pion z e bije na d5),
• roszada: O-O (krótka) i O-O-O (długa),
• promocja: np. e8=Q lub e8Q (pion dochodząc do ostatniego rzędu promuje się na hetmana/królową),
• szach i mat: + oznacza szach, # oznacza mat,
• bicie w przelocie: zwykle zapisane jak normalne bicie, z dopiskiem e.p. tam, gdzie konieczne (np. exd6 e.p.),
• adnotacje oceniające: !, !!, ?, ??, !? i ?!.

Formaty komputerowe i zapisu pozycji

Do przechowywania partii i pozycji w komputerach stosuje się standardy:

• PGN (Portable Game Notation) — format tekstowy do zapisu całych partii wraz z metadanymi (autor, miejsce, data, wynik) oraz zapisem ruchów w notacji algebraicznej; szeroko stosowany do wymiany baz partii i publikacji.
• FEN (Forsyth-Edwards Notation) — sposób zapisu jedynie pozycji szachowej (rozmieszczenie figur, strona do ruchu, prawa do roszady, możliwość bicia w przelocie, licznik posunięć dla reguły 50 posunięć itp.).

Praktyka turniejowa i zasady FIDE

Zgodnie z przepisami FIDE gracze powinni zapisywać wszystkie swoje ruchy na karcie partii, chyba że partia ma czas kontrolny, który zwalnia z obowiązku (np. partie błyskawiczne) lub gracz ma mniej niż określony przyznany czas (w praktyce istnieją wyjątki, gdy rejestracja jest niemożliwa z powodu braku czasu). Współcześnie wiele sal turniejowych używa zegarów elektronicznych i rejestratorów (np. DGT), które automatycznie zapisują ruchy i ułatwiają późniejszą analizę.

Przykłady

Klasyczna partia w notacji algebraicznej (Ruy Lopez) — przykładowe pierwsze cztery ruchy:

1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6

Przykład roszady i promocji:

... O-O (krótsza roszada), e8=Q (pion dochodzi do pola e8 i promuje się na hetmana)

Podsumowanie

Notacja szachowa umożliwia jednoznaczny zapis i analizę partii. Historycznie przeszła od opisowego, zależnego od perspektywy gracza, do uniwersalnej notacji algebraicznej. W praktyce turniejowej i komputerowej stosuje się standardy takie jak SAN, PGN i FEN, które ułatwiają archiwizację, wymianę i analizę gier. Dzięki notacji możliwe jest odtworzenie każdego ruchu, ocenianie przebiegu partii i dzielenie się partiami z innymi graczami na całym świecie.

Notacja algebraiczna

Posunięcia w grze szachowej zapisuje się za pomocą specjalnej notacji. ^{Artykuł 8 i Dodatek E} Zazwyczaj stosuje się algebraiczną notację szachową. W notacji algebraicznej każdy kwadrat ma jedną i tylko jedną nazwę (niezależnie od tego, czy patrzymy od strony białych czy czarnych). Tutaj ruchy zapisuje się w formacie: skrót nazwy poruszanego pionka - plik, w którym się poruszył - ranga, w której się poruszył. Na przykład, Qg5 oznacza, że królowa porusza się na plik g i 5 stopień (czyli na kwadrat g5). Jeśli dwie figury tego samego typu mogą poruszać się na ten sam kwadrat, dodaje się jeszcze jedną literę lub cyfrę, aby wskazać plik lub rząd, z którego dana figura się poruszyła, np. Ngf3 oznacza, że rycerz z kuponu g porusza się na kwadrat f3. Litera P oznaczająca pionka nie jest używana, tak więc e4 oznacza "pionek porusza się na kwadrat e4".

Jeśli pionek zostanie złapany, przed kwadratem, na którym wylądował, wpisuje się "x". Przykład: Bxf3 oznacza "goniec przechwytuje na f3". Gdy pionek dokonuje przejęcia, zamiast inicjału bierki używany jest plik, z którego pionek wyszedł. Na przykład: exd5 oznacza "pionek przechwytuje na d5".

Jeśli pionek porusza się na ósmy stopień, otrzymując promocję, to po ruchu pisze się, jaki pionek został wybrany, np. e1Q lub e1=Q. Roszada jest zapisywana specjalnymi znakami 0-0 dla roszady po stronie królewskiej i 0-0-0 dla roszady po stronie królowej. Posunięcie, które daje królowi przeciwnika szacha, zwykle ma dodaną notację "+". Szach mat może być zapisany jako # lub ++. Na koniec gry, 1-0 oznacza "białe wygrały", 0-1 oznacza "czarne wygrały", a ½-½ oznacza remis.

Ruchy szachowe mogą być również przedstawiane za pomocą znaków interpunkcyjnych i innych symboli adnotacji. Na przykład: ! oznacza dobre posunięcie, !! oznacza bardzo dobre posunięcie, ? oznacza złe posunięcie, ?? bardzo złe posunięcie (czasami nazywane blamażem), !? kreatywne posunięcie, które może być dobre, a ?! wątpliwe posunięcie. Na przykład, jeden z rodzajów prostej "pułapki", znanej jako mat Scholar'a, jak na rysunku po prawej, może być zapisany w pełnej notacji:

1. e2-e4 e7-e52
. Qd1-h5?! Nb8-c63
. Bf1-c4 Ng8-f6?? (3...Qe7 jest lepsze)
4. Qh5xf7# 1-0

Oto słynna krótka gra w bardziej typowej krótkiej notacji:

Réti przeciwko Tartakower, Wiedeń 1910

1. e4 c6
2. d4 d5
3. Nc3 dxe4
4. Nxe4 Nf6
5. Qd3?! e5?!
6. dxe5 Qa5+
7. Bd2 Qxe5
8. 0-0-0 Nxe4?
9. Qd8+!!! Kxd8
10. Bg5+ Kc7
11. Bd8# 1-0

Zapis figurkowy

♖ ♜; ♘ ♞; ♗,♝; ♕,♛; ♔, ♚

Jest to notacja algebraiczna z małymi figurkami zamiast początkowych liter dla elementów. Notacja figurkowa jest używana w szachach drukowanych i komputerowych. Ponieważ unika się w niej początkowych liter dla figur, jest ona bardziej międzynarodowa.

Réti przeciwko Tartakower, Wiedeń 1910

1. e4 c6
2. d4 d5
3. ♘c3 dxe4
4. ♘xe4 ♞f6
5. ♕d3?! e5?!
6. dxe5 ♛a5+
7. ♗d2 ♛xe5
8. 0-0-0 ♞xe4???
9. ♕d8+!! ♚xd8
10. ♗g5+ ♚c7
11. ♗d8# 1–0

Algebraiczna notacja szachowa


"Kolega uczonego"

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest notacja szachowa?

P: Dlaczego w zorganizowanych zawodach szachowych zapisywanie ruchów jest obowiązkowe?

P: Jakie elementy musi zawierać system notacji szachowej?

P: Jakie są najwcześniejsze znane zapisy ruchów szachowych?

P: Co to jest notacja opisowa?

P: Co to jest notacja algebraiczna?

P: Jaki jest cel stosowania notacji algebraicznej?

Szukaj według litery