Notacja szachowa to ustandaryzowany sposób zapisu ruchów i pozycji w partii szachowej. Po wykonaniu ruchu przez gracza zwykle obaj gracze zapisują go na karcie partii; zapisywanie jest obowiązkowe we wszystkich oficjalnych imprezach szachowych prowadzonych według przepisów FIDE (z pewnymi wyjątkami, np. partie szybkie i błyskawiczne). Szachy bez notacji trudno jest potem odtworzyć lub przeanalizować. System notacji umożliwia też jednoznaczne przekazywanie partii między ludźmi i komputerami oraz archiwizowanie gier.

Elementy systemu zapisu

Typowy system notacji musi zawierać następujące elementy:

  • numer ruchu (np. 1., 2., ...),
  • oznaczenie figury wykonującej ruch (w notacji algebraicznej pionka się najczęściej nie oznacza),
  • pole, z którego figura wychodzi (opcjonalne w skróconej notacji),
  • pole, na które figura dociera,
  • informacje o biciu (zwykle znak x), promocji (np. =Q lub =H w zależności od konwencji), zamku (O-O lub O-O-O), roszadzie, bicie w przelocie (en passant) i zakończeniu (szach: +, mata: #),
  • dodatkowe elementy do zapisu sytuacji, jak wartość oceny, adnotacje (!, ? itp.).

p275 Istnieją też specjalne notacje służące tylko do zapisu pozycji (np. FEN) lub do zapisu całych partii w formacie komputerowym (np. PGN).

Krótka historia

Opisywanie ruchów istniało od bardzo wczesnych czasów. Znane są rękopisy z opisami ruchów w języku arabskim już w IX wieku oraz zapisy z Europy z wieków średnich (XIII wiek). str. 275 Te wczesne zapisy bywają rozbudowane i niezgrabne, na przykład: „Pionek króla do przodu o dwa domy”. str. 229; 469; 848 Ten typ zapisu nazywany jest opisowym (ang. descriptive).

W XIX i na początku XX wieku w krajach anglojęzycznych oraz hiszpańskojęzycznych nadal używano notacji opisowej. Z czasem upowszechniła się jednak notacja algebraiczna, prostsza i bardziej uniwersalna, ponieważ każde pole ma jedną, stałą nazwę niezależnie od strony gracza — przykładowo 1. e4 e5 zamiast 1. P-K4 P-K4. Notacja algebraiczna ułatwiła międzynarodową komunikację i została przyjęta jako standard turniejowy.

Systemy zapisu — opisowa kontra algebraiczna

Wyróżnia się dwa główne historyczne typy zapisu:

  • Notacja opisowa — w niej każdy gracz opisuje pola z własnego punktu widzenia (np. „P-K4” oznacza „pionek króla do pola czwartego rzędu”). Była popularna w anglojęzycznych książkach XIX i początku XX wieku, ale ma wady: zależność od perspektywy gracza i dłuższy, mniej jednoznaczny zapis.
  • Notacja algebraiczna — stosuje etykiety dla rang (1–8) i plików (a–h); każde pole ma jedną, unikatową nazwę (np. e4). W tej notacji przykładowa partia zapisuje się jako 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 itd. Jest krótsza i uniwersalna.

Warianty notacji algebraicznej i zasady zapisu

  • SAN (Standard Algebraic Notation) — najczęściej używana wersja w literaturze i turniejach; pomija pole wyjścia figury o ile nie jest konieczne dla rozróżnienia, używa wielkich liter literowych dla figur (w praktyce międzynarodowej: K = król/king, Q = królowa/queen, R = wieża/rook, B = goniec/bishop, N = skoczek/knight), a pionki są oznaczane tylko przez pole docelowe (np. e4).
  • LAN (Long Algebraic Notation) — zapisuje pełny adres ruchu, czyli pole wyjścia i pole przyjścia (np. g1f3 zamiast Nf3). Jest bezdyskusyjnie jednoznaczna.
  • Notacja figurkowa — zamiast liter używa piktogramów figur (przydatne w drukach międzynarodowych, bo eliminuje różnice językowe).

Typowe oznaczenia i przykłady:

  • bicie: x — np. Bxe6 (goniec bije na e6), exd5 (pion z e bije na d5),
  • roszada: O-O (krótka) i O-O-O (długa),
  • promocja: np. e8=Q lub e8Q (pion dochodząc do ostatniego rzędu promuje się na hetmana/królową),
  • szach i mat: + oznacza szach, # oznacza mat,
  • bicie w przelocie: zwykle zapisane jak normalne bicie, z dopiskiem e.p. tam, gdzie konieczne (np. exd6 e.p.),
  • adnotacje oceniające: !, !!, ?, ??, !? i ?!.

Formaty komputerowe i zapisu pozycji

Do przechowywania partii i pozycji w komputerach stosuje się standardy:

  • PGN (Portable Game Notation) — format tekstowy do zapisu całych partii wraz z metadanymi (autor, miejsce, data, wynik) oraz zapisem ruchów w notacji algebraicznej; szeroko stosowany do wymiany baz partii i publikacji.
  • FEN (Forsyth-Edwards Notation) — sposób zapisu jedynie pozycji szachowej (rozmieszczenie figur, strona do ruchu, prawa do roszady, możliwość bicia w przelocie, licznik posunięć dla reguły 50 posunięć itp.).

Praktyka turniejowa i zasady FIDE

Zgodnie z przepisami FIDE gracze powinni zapisywać wszystkie swoje ruchy na karcie partii, chyba że partia ma czas kontrolny, który zwalnia z obowiązku (np. partie błyskawiczne) lub gracz ma mniej niż określony przyznany czas (w praktyce istnieją wyjątki, gdy rejestracja jest niemożliwa z powodu braku czasu). Współcześnie wiele sal turniejowych używa zegarów elektronicznych i rejestratorów (np. DGT), które automatycznie zapisują ruchy i ułatwiają późniejszą analizę.

Przykłady

Klasyczna partia w notacji algebraicznej (Ruy Lopez) — przykładowe pierwsze cztery ruchy:

1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6

Przykład roszady i promocji:

... O-O (krótsza roszada), e8=Q (pion dochodzi do pola e8 i promuje się na hetmana)

Podsumowanie

Notacja szachowa umożliwia jednoznaczny zapis i analizę partii. Historycznie przeszła od opisowego, zależnego od perspektywy gracza, do uniwersalnej notacji algebraicznej. W praktyce turniejowej i komputerowej stosuje się standardy takie jak SAN, PGN i FEN, które ułatwiają archiwizację, wymianę i analizę gier. Dzięki notacji możliwe jest odtworzenie każdego ruchu, ocenianie przebiegu partii i dzielenie się partiami z innymi graczami na całym świecie.