Ceratonia (karob): rodzaj drzew z rodziny Fabaceae — opis i gatunki

Ceratonia (karob) — opis, gatunki i miejsce w rodzinie Fabaceae. Poznaj pochodzenie, cechy i zastosowania drzewa karobowego ze strefy śródziemnomorskiej i Bliskiego Wschodu.

Ceratonia to niewielki rodzaj kwitnących drzew z rodziny groszkowatych (Fabaceae), endemiczny dla regionu śródziemnomorskiego i Bliskiego Wschodu. Jego najbardziej znany członek, drzewo karobowe, jest uprawiane dla swoich owoców (zwanych strąkami) i zostało szeroko wprowadzone do regionów o podobnym klimacie.

Należy do podrodziny Caesalpinioideae.

Rodzaj został utworzony przez Carla Linnaeusa i opublikowany w Species Plantarum 2: 1026 w 1753 roku. Typ okazu to Ceratonia siliqua.

Rodzaj był długo uważany za monotypowy (z tylko jednym gatunkiem), ale drugi gatunek, Ceratonia oreothauma, został zidentyfikowany w 1979 roku z Omanu i Somalii.

Opis morfologiczny

Drzewa z rodzaju Ceratonia są zwykle zimozielone, osiągają od niewielkich rozmiarów do średniego wzrostu (kilka do kilkunastu metrów). Mają skórzaste, błyszczące liście z kilkoma parami listków. Kwiaty są drobne, zwykle niepozorne, zebrane w grona; u C. siliqua występują formy męskie i żeńskie (często rośliny są rozdzielnopłciowe). Owocem jest gruby, mięsisty strąk (legume) zawierający twarde nasiona zatopione w słodkim miąższu. Strąki dojrzewają jesienią, przybierając ciemnobrązową barwę i stając się słodkie w smaku.

Występowanie i siedliska

Naturalny zasięg rodzaju obejmuje obszar basenu Morza Śródziemnego oraz części Bliskiego Wschodu. Ceratonia siliqua jest szeroko rozpowszechniona i została introdukowana do wielu rejonów o klimacie śródziemnomorskim na świecie (m.in. Kalifornia, Australia, Afryka Południowa), gdzie uprawiana jest jako roślina użytkowa i ozdobna. Nowo odkryty C. oreothauma występuje lokalnie w suchych, skalistych siedliskach Omanu i Somalii.

Gatunki

• Ceratonia siliqua — karob zwyczajny, najpowszechniej znany gatunek, stanowiący typ rodzaju; szeroko uprawiany dla strąków.
• Ceratonia oreothauma — gatunek opisany w 1979 r., o ograniczonym zasięgu w rejonie Omańskiego Półwyspu i północno‑wschodniej Afryki.

Zastosowanie

Owoc karobu (strąk) jest jadalny i od dawna wykorzystywany jako pokarm dla ludzi i pasza dla zwierząt. Miąższ dojrzałych strąków jest słodki — mielony tworzy mączkę karobową, stosowaną jako substytut kakao (w produktach dla osób unikających kofeiny) oraz jako dodatek smakowy. Nasiona karobu odgrywają rolę w przemyśle spożywczym: z ich endospermu pozyskuje się gumę karobową (E410, locust bean gum) — naturalny zagęszczacz i stabilizator stosowany w przetworach mlecznych, sosach i przemyśle spożywczym ogólnie.

Dodatkowe zastosowania to: uprawa jako roślina ozdobna, stosowanie w zalesieniach ochronnych i do stabilizacji gleb (ze względu na tolerancję na suszę i ubogie gleby), a także historyczna rola nasion karobu jako jednostki masy — stąd nazwa carat (karat) używana przy ważeniu kamieni szlachetnych.

Uprawa i rozmnażanie

Karob dobrze rośnie w warunkach suchych, preferuje stanowiska słoneczne i gleby wapienne lub suche, dobrze przepuszczalne. Jest odporny na suszę i zasolenie, dlatego sprawdza się w regionach śródziemnomorskich. Rozmnaża się go najczęściej z nasion (nasiona mają twardą łupinę — pomocne bywa scarifikowanie lub namoczenie przed siewem) oraz przez szczepienie i ukorzenianie sadzonek w celu zachowania cech odmianowych.

Znaczenie gospodarcze i kulturowe

Ceratonia siliqua ma długą historię użytkowania — jej owoce były cenione jako pokarm i słodzik. W kulturze popularnej karob bywa nazywany m.in. chlebem św. Jana (St. John's bread) lub locust tree; nazwy te odwołują się do opisów biblijnych i tradycji ludowych.

Status ochrony

Ceratonia siliqua jako gatunek szeroko uprawiany nie jest powszechnie zagrożony. Ceratonia oreothauma, mając ograniczony zasięg naturalny, zwraca uwagę botanikiów i ochrony przyrody — populacje tego gatunku są lokalne i wymagają dalszych badań oceniających stopień zagrożenia. Ochrona naturalnych stanowisk i monitorowanie populacji są ważne dla zachowania różnorodności genetycznej rodzaju.

Systematyka i pochodzenie nazwy

Nazwa rodzajowa Ceratonia pochodzi od greckiego słowa „keration” (mały róg), prawdopodobnie odnoszącego się do kształtu strąków. Klasyfikacja rodziła się w tradycji Linneusza; współcześnie rodzaj lokowany jest w rodzinie Fabaceae, podrodzinie Caesalpinioideae, choć szczegóły filogenetyczne i relacje wewnątrz rodziny są przedmiotem badań molekularnych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Ceratonia?

P: Jaki jest najbardziej znany przedstawiciel Ceratonii?

P: Do jakiej podrodziny należy Ceratonia?

P: Kto stworzył rodzaj Ceratonia?

P: Jaki jest typ okazu Ceratonii?

P: Czy Ceratonia przez długi czas była uważana za monotypową?

P: Kiedy zidentyfikowano drugi gatunek Ceratonii i gdzie go znaleziono?

Szukaj według litery