Spencer Perceval – jedyny zamordowany premier Wielkiej Brytanii (1762–1812)

Spencer Perceval (1 listopada 1762 – 11 maja 1812) był brytyjskim mężem stanu i premierem. Jest on jedynym brytyjskim premierem, który został zamordowany.

Wczesne życie i wykształcenie

Perceval był siódmym synem Jana Percevala, drugiego hrabiego Egmontu, po jego drugiej żonie. Jego ojciec, bliski przyjaciel Fryderyka, książę Walii i król Jerzy III, służył w gabinecie jako pierwszy Lord Admiralicji. Spencer Perceval otrzymał staranne wykształcenie i wykształcił się na prawnika; przed wejściem do aktywnej polityki zyskał reputację uczciwego, działania opartego na zasadach i konserwatywnego prawnika. Był osobą głęboko wierzącą, co później silnie wpływało na jego poglądy polityczne i styl rządzenia.

Kariera polityczna i stanowiska

Perceval wszedł do polityki jako przedstawiciel konserwatywnych kręgów; zyskał wpływy dzięki reputacji prawnika i talentowi oratorskiemu. W kolejnych latach pełnił różne funkcje rządowe i parlamentarne, stopniowo awansując do najwyższych stanowisk, aż w 1809 roku objął urząd premiera Wielkiej Brytanii. Jego rządy przypadały na trudny okres wojen napoleońskich, zmagania z kryzysami gospodarczymi oraz sporem o politykę handlową.

W 1807 uchwalono ustawę kończącą handel niewolnikami, której głównym orędownikiem był William Wilberforce. Perceval nie był jeszcze wówczas premierem, lecz kwestia zniesienia handlu niewolnikami stała się ważnym elementem debaty politycznej, w której brał udział także on i inni konserwatywni politycy. Perceval był zdecydowanym anglikaninem i uważał anglikańską tożsamość za istotny element bezpieczeństwa państwa; sprzeciwiał się natomiast niektórym postulatom liberalizacji, takim jak pełna emancypacja katolików.

Polityka gospodarcza i konflikty

Rząd, którego Perceval stał na czele, musiał radzić sobie z konsekwencjami wojny z Francją Napoleona, blokadą kontynentalną i restrykcjami handlowymi wprowadzanymi przez tzw. Orders in Council. Decyzje te, mające na celu osłabienie gospodarki francuskiej i zabezpieczenie interesów brytyjskich, stały się jednym z przedmiotów krytyki – miały wpływ na narastające niezadowolenie społeczne, przyczyniły się także do pogorszenia stosunków z niektórymi krajami, co w dłuższej perspektywie było jednym z czynników prowadzących do wojny 1812 roku ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Wiosną 1812 r. Izba Gmin zainicjowała dochodzenie dotyczące tych regulacji i ich skutków dla handlu międzynarodowego; Perceval miał się pojawić na posiedzeniu w związku z tym śledztwem.

Zamach i jego okoliczności

11 maja 1812 roku, gdy Perceval zmierzał na przesłuchanie przed izbą parlamentu, został w lobby Izby Gmin postrzelony w serce przez Johna Bellinghama. Napastnik oddał strzał z bliskiej odległości; Perceval zmarł na miejscu. Ciało premiera leżało na 10 Downing Street przez pięć dni przed pogrzebem, który odbył się w atmosferze szoku i żałoby narodowej.

John Bellingham natychmiast poddał się władzy. Motyw ataku nie był – według ustaleń śledztwa i samego oskarżenia – polityczny w sensie ideologicznym. Bellingham twierdził, że rząd Wielkiej Brytanii odmówił mu zadośćuczynienia za krzywdy poniesione podczas przetrzymywania i sporów handlowych w Rosji. Składał petycje i domagał się interwencji ze strony władz, lecz jego prośby nie zostały uwzględnione; w jego odczuciu brak odpowiedzi państwa na jego skargę był podstawą do desperackiego działania.

Sąd odbył się bardzo szybko. Bellingham został osądzony za morderstwo, uznany winnym i powieszony tydzień po zabójstwie. Proces i egzekucja były kontrowersyjne w sensie prędkości i braku szerokich badań stanu zdrowia psychicznego zabójcy, ale wówczas system prawny działał błyskawicznie wobec tak rażącego przestępstwa.

Rodzina, pogrzeb i dziedzictwo

Perceval pozostawił żonę i liczne potomstwo; był znany z surowej dyscypliny domowej i gorliwości religijnej. Został pochowany w kościele św. Łukasza w Charlton, w południowo-wschodnim Londynie. Jego śmierć wywołała głęboki wstrząs w kraju i pozostawiła trwały ślad w historii brytyjskiej polityki – Perceval jest pamiętany jako jedyny premier Wielkiej Brytanii, który padł ofiarą zabójstwa.

Ocena jego rządów jest złożona: z jednej strony podkreśla się jego uczciwość, pobożność i osobistą prostotę; z drugiej — krytykuje politykę gospodarczą i ograniczenia swobód handlowych, które w kontekście wojen napoleońskich mogły pogłębiać cierpienia ludności oraz międzynarodowe napięcia. Jego postać pozostaje przedmiotem zainteresowania historyków badających okres wojen napoleońskich, rozwój brytyjskiego systemu partyjnego oraz relacje między polityką wewnętrzną a zewnętrzną na początku XIX wieku.