Ryszard I z Anglii (8 września 1157 – 6 kwietnia 1199), znany powszechnie jako Ryszard Lwie Serce, był królem Anglii od 1189 do 1199 roku. Był synem Henryka II z Anglii i Eleanory z Akwitanii. Jako trzeci syn nie spodziewał się odziedziczyć tronu, był dzieckiem zastępczym. W 1168 roku objął rządy jako książę Akwitanii, gdzie zdobył doświadczenie wojskowe i polityczne oraz zyskał sławę jako wojownik i mecenas kultury dworskiej.

Młodość i ukształtowanie

Ryszard wychowywał się na dworze matki w Akwitanii, gdzie obcował z tradycją dworów południowej Francji i kulturą trubadurów. Był znany z odwagi, umiejętności jeździeckich i zdolności dowódczych. Jako książę Akwitanii prowadził kampanie przeciwko lokalnym baronom i brał udział w konfliktach dynastycznych z ojcem i braćmi. Jego styl panowania i stosunki z poddanymi różniły się od bardziej administracyjnego podejścia Henryka II — Ryszard był przede wszystkim wodzem i rycerzem.

Panowanie i rządy

Po wstąpieniu na tron w 1189 roku Ryszard przejął ogromny kompleks ziem znany dziś jako Imperium Anżyjskie (obejmujący Anglię oraz rozległe posiadłości we Francji). Jego rządy cechowały się silnym nastawieniem militarnym — częściej zajmował się kampaniami zbrojnymi niż bieżącą administracją. W Anglii polegał na zaufanych urzędnikach i pobieraniu podatków (m.in. scutage), by finansować swoje wyprawy. Z tego powodu jest oceniany jako król odważny i skuteczny wojskowo, lecz nieobecny i słabo zaangażowany w sprawy wewnętrzne Anglii — spędził w kraju jedynie około sześciu miesięcy podczas swojego około dziesięcioletniego panowania.

Trzecia krucjata

Ryszard był jednym z głównych przywódców Trzeciej Krucjaty (1189–1192) przeciwko Saladynowi. W trakcie wyprawy odniósł kilka ważnych sukcesów: wziął udział w zdobyciu Sycylii, w 1191 przejął Cypr (który później został sprzedany Templariuszom, a następnie przypadł dynastii Lusignanów), brał udział w oblężeniu i zdobyciu Akki (Acre) oraz odniósł zwycięstwo w bitwie pod Arsufem. Mimo tych sukcesów nie udało mu się odzyskać Jerozolimy. W 1192 roku zawarł z Saladynem rozejm (często nazywany traktatem), który m.in. zapewniał chrześcijanom prawo pielgrzymowania do Jerozolimy, ale nie przywracał miasta w ręce krzyżowców.

Uwięzienie i okup

W drodze powrotnej z wyprawy krzyżowej Ryszard został pojmany w 1192 roku przez austriackiego księcia Leopolda I i przekazany cesarzowi Henrykowi VI. Król przebywał w niewoli w różnych miejscach Niemiec. Aby uzyskać wolność, Anglicy musieli zebrać ogromny okup — historyczne źródła podają sumę rzędu 150 000 marek srebra. Ransom ten obciążył finanse królestwa i wymusił intensywne opodatkowanie poddanych. Uwolniony, Ryszard powrócił do walk o utrzymanie posiadłości francuskich i sporów z królem Francji Filipem II.

Śmierć i pochówek

Ryszard zginął 6 kwietnia 1199 po tym, jak został trafiony kulą z kuszy podczas oblegania zamku w Châlus w regionie Limousin. Rana uległa zakażeniu — współczesne badania sugerują, że prawdopodobną przyczyną śmierci była gangrena lub posocznica, niektóre średniowieczne przekazy mówiły o zatruciu strzały, lecz badania przeprowadzone m.in. po odnalezieniu jego serca w XIX–XXI wieku nie potwierdziły zatrucia. Ciało Ryszarda zostało potraktowane w ówczesnym zwyczaju: jego organy wewnętrzne pochowano w Chalus niedaleko Limoges, serce złożono w katedrze Notre Dame w Rouen, a resztki ciała pochowano w opactwie Fontevraud w pobliżu Saumur we Francji, gdzie spoczęli także jego rodzice.

Osobowość, ocena i dziedzictwo

Ryszard uchodził za niezwykle odważnego i charyzmatycznego wodza, wzorzec rycerza krzyżowca i celebrę średniowiecznego idealu męstwa. Był jednak krytykowany za dalekosiężne nieobecności i za to, że rzadko przebywał w Anglii — co osłabiło więź monarchy z poddanymi i przyczyniło się do problemów politycznych, jakie nękały jego następcę. Po jego śmierci tron objął młodszy brat, John, co zapoczątkowało trudne lata dla angielskich posiadłości we Francji i ostateczne utraty niektórych terytoriów.

Ryszard I pozostał ważną postacią w kulturze i legendzie: jego imię i czyny były opiewane w pieśniach i kronikach, a epitet Lwie Serce podkreślał jego odwagę bojową. Współcześnie historycy oceniają go ambiwalentnie — jako świetnego dowódcę i ikonę średniowiecznego rycerstwa, ale także jako monarchę, którego polityka i długotrwałe nieobecności miały negatywne skutki dla królestwa.