Pierre Louis Moreau de Maupertuis (/ˌmoʊpərˈtwiː/; francuski: [mopɛʁtɥi]; 1698 - 27 lipca 1759) był francuskim matematykiem, filozofem i literatem. Został dyrektorem Académie des Sciences i pierwszym prezesem Pruskiej Akademii Nauk, na zaproszenie Fryderyka Wielkiego.

Maupertuis dokonał ekspedycji do Laponii w celu ustalenia kształtu Ziemi. Często przypisuje się mu wymyślenie zasady najmniejszego działania; wersja znana jest jako zasada Maupertuisa - równanie integralne, które określa drogę, jaką podąża układ fizyczny. Jego praca w dziedzinie historii naturalnej jest interesująca w odniesieniu do współczesnej nauki, ponieważ poruszył aspekty dziedziczności i walki o życie.

Działalność naukowa i ekspedycja do Laponii

W latach 1736–1737 Maupertuis kierował francuską ekspedycją geodezyjną do Laponii, której celem było zmierzenie fragmentu południka i sprawdzenie hipotezy Izaaka Newtona, że Ziemia jest spłaszczona na biegunach (ma kształt elipsoidy obrotowej). Wyniki pomiarów potwierdziły przewidywania Newtona i miały duże znaczenie dla rozstrzygnięcia naukowej polemiki o kształt Ziemi.

Zasada najmniejszego działania

Maupertuis sformułował i rozpowszechnił ideę, że ruch ciał można opisać zasadą wariacyjną — że natura «wybiera» drogę, dla której pewna wielkość fizyczna (tzw. działanie) jest ekstremalna, zwykle minimalna. Jego ujęcie tej zasady (często określane jako zasada Maupertuisa) stało się jednym z fundamentów dalszego rozwoju mechaniki wariacyjnej i miało wpływ na prace Lagrange’a i Hamiltona. Formuła ta jest istotna nie tylko w mechanice klasycznej, lecz także w optyce i późniejszych uogólnieniach w fizyce teoretycznej.

Prace z zakresu historii naturalnej i myśli biologicznej

Maupertuis interesował się również problemami dotyczącymi organizmów żywych. W swoich rozważaniach poruszał zagadnienia dziedziczności oraz konkurencji między organizmami — idee, które w luźny sposób zapowiadały późniejsze teorie dotyczące doboru i zmienności biologicznej. Choć jego propozycje nie tworzyły kompletnej teorii ewolucyjnej, miały znaczenie jako wczesne refleksje łączące obserwacje przyrody z próbami sformułowania ogólnych zasad biologicznych.

Rola w środowisku naukowym i konflikty

Maupertuis był aktywną postacią oświecenia — publikował eseje, prowadził korespondencję z czołowymi uczonymi tamtej epoki i brał udział w życiu intelektualnym. Jego kariera naukowa nie była wolna od kontrowersji: dochodziło do publicznych sporów o priorytet i autorstwo pewnych idei (między innymi z matematykiem Samuelem Königiem), co częściowo zaszkodziło jego reputacji za życia. Zyskał jednak poparcie takich uczonych jak Leonhard Euler, którzy bronili jego dorobku naukowego.

Wpływ i dziedzictwo

  • Mechanika wariacyjna: zasada najmniejszego działania stała się ważnym narzędziem w matematycznym opisie ruchu i oddziaływań, z kontynuacją w pracach Lagrange’a i Hamiltona.
  • Geodezja i astronomia: udział w pomiarach południka przyczynił się do rozstrzygnięcia sporu o kształt Ziemi oraz rozwoju metod pomiarów geodezyjnych.
  • Myśl biologiczna: zwrócenie uwagi na dziedziczność i konkurencję między organizmami stanowiło jeden z wielu wczesnych wkładów w kierunku późniejszych teorii ewolucyjnych.
  • Rola publiczna: jako dyrektor Académie des Sciences i pierwszy prezes Pruskiej Akademii Nauk wpływał na organizację badań naukowych i patronat królewski nad nauką.

Zmarł 27 lipca 1759; jego prace pozostawiły trwały ślad w kilku dziedzinach nauki i wpłynęły na rozwój metod matematycznych i filozofii przyrody w XVIII wieku.