Napoleon III, znany również jako Louis-Napoléon Bonaparte (1808-1873) był pierwszym prezydentemRepubliki Francuskiej i ostatnim monarchą Francji. Napoleon III, wybrany na prezydenta w 1848 r., wstąpił na tron 2 grudnia 1852 r., w czterdziestą ósmą rocznicę koronacji swojego wuja, Napoleona I. Rządził jako cesarz Francuzów. Rządził jako cesarz Francuzów do września 1870 r., kiedy to dostał się do niewoli podczas wojny francusko-pruskiej.

Młodość i emigracja

Louis-Napoléon urodził się 20 kwietnia 1808 roku w Paryżu. Był synem Ludwika Bonaparte (brata Napoleona I) i Hortensji de Beauharnais. Po upadku pierwszego imperium Bonaparte wyjechał na emigrację i przez lata uczestniczył w kilku nieudanych spiskach i próbach powrotu do Francji. Jego wizerunek kandydata do przywrócenia porządku i stabilności zyskał poparcie części społeczeństwa francuskiego w okresie rewolucji 1848 roku.

Prezydentura i zamach stanu

W grudniu 1848 roku Louis-Napoléon został wybrany pierwszym prezydentem II Republiki Francuskiej. Jego kadencja formalnie miała trwać cztery lata, ale dążył do przedłużenia władzy. Zgodnie z planem przeprowadził zamach stanu 2 grudnia 1851, a rok później, po referendum, ogłosił się cesarzem jako Napoleon III (proklamacja 2 grudnia 1852). W ten sposób zaczęło się drugie cesarstwo – II Cesarstwo Francuskie.

Rządy i polityka wewnętrzna

Rządy Napoleona III łączyły autorytaryzm z aktywną polityką modernizacyjną. W pierwszym okresie jego panowania władza centralna i cenzura były silne, jednak w latach 60. XIX w. nastąpiła stopniowa liberalizacja (m.in. zniesienie niektórych ograniczeń dla prasy i zwoływania zgromadzeń). Do najważniejszych osiągnięć jego rządów należały:

  • Przebudowa Paryża – szeroko zakrojona modernizacja pod kierunkiem barona Georges’a Haussmanna: poszerzanie ulic, stworzenie nowoczesnej sieci kanalizacyjnej, budowa parków i reprezentacyjnych bulwarów;
  • Rozwój infrastruktury – rozbudowa sieci kolejowej i modernizacja portów oraz inwestycje w przemysł i bankowość;
  • Polityka gospodarcza – liberalizacja handlu (m.in. traktat Cobden–Chevalier z Wielką Brytanią w 1860 r.), wspieranie wzrostu gospodarczego i urbanizacji;
  • Reformy administracyjne – centralizacja władzy, a następnie stopniowe udzielanie większych uprawnień lokalnym instytucjom w okresie liberalnym.

Polityka zagraniczna

Napoleon III prowadził aktywną, często ambiwalentną politykę zagraniczną, łącząc chęć wzmacniania pozycji Francji w Europie z aspiracjami kolonialnymi:

  • Wojna krymska (1853–1856) – sojusz z Wielką Brytanią i Imperium Osmańskim przeciwko Rosji, zakończona osłabieniem rosyjskich wpływów na Bałkanach;
  • Wspieranie zjednoczenia Włoch – sojusz z Królestwem Sardynii (Piemont) w 1859 r., który przyczynił się do wyparcia Austrii z części północnych Włoch;
  • Interwencja w Meksyku (1861–1867) – kosztowna i ostatecznie nieudana próba założenia cesarstwa z austriackim arcyksięciem Maksymilianem na tronie; po wycofaniu się wojsk francuskich Maksymilian został stracony;
  • Ekspansja kolonialna – umacnianie pozycji we Francuskiej Afryce Północnej i początek ekspansji w Azji Południowo-Wschodniej (m.in. w Cochinchinie).

Upadek i śmierć

Decydujący cios dla rządów Napoleona III przyniosła wojna z Prusami w 1870 roku. Po klęsce pod Sedanem 2 września 1870 Napoleon III został wzięty do niewoli. W wyniku porażki i wewnętrznej presji reżim upadł, a we Francji ogłoszono III Republikę. Po uwolnieniu z niewoli Napoleon udał się na emigrację do Anglii, gdzie zmarł 9 stycznia 1873 roku w Chislehurst.

Ocena i dziedzictwo

Ocena panowania Napoleona III jest złożona. Z jednej strony jego rządy przyspieszyły modernizację gospodarczą i urbanistyczną Francji, ułatwiły rozwój kolei i przemysłu oraz poprawiły infrastrukturę miast. Z drugiej strony cechowały się autorytarnymi metodami sprawowania władzy, kosztownymi interwencjami zagranicznymi i ostatecznym politycznym fiaskiem po klęsce w wojnie francusko-pruskiej. Jego panowanie pozostawiło trwały ślad w krajobrazie Paryża i strukturze gospodarczej kraju, a także zapoczątkowało spory historiograficzne dotyczące granicy między modernizacją a autokracją.